Mèo ta Việt Nam là mèo nhà lông ngắn bản địa chứ không phải một giống chuẩn: mướp, mun, vàng, khoang, tam thể chỉ là tên gọi theo màu và hoa văn lông. Mèo tam thể gần như luôn là mèo cái vì hai màu cam và đen nằm trên nhiễm sắc thể X, mà phải có hai X mới hiện được cả hai màu cùng lúc. Mèo đực tam thể có tồn tại nhưng rất hiếm, thường mang bộ nhiễm sắc thể XXY và vô sinh.
Mèo ta là gì, có phải một giống không
Các hiệp hội mèo như CFA, TICA hay FIFe công nhận "giống" (breed) khi có tiêu chuẩn ngoại hình viết thành văn và có sổ phả hệ theo dõi qua nhiều đời. Mèo ta không có những thứ đó. Chúng là quần thể mèo nhà sống cùng người Việt qua nhiều thế hệ, giao phối tự do, nên ngoại hình đa dạng: có con thon dài, có con tròn mập, mặt nhọn hay mặt tròn, đuôi dài hay đuôi cụt khúc.
Trong tiếng Anh, giới thú y gọi chung loại mèo này là domestic shorthair — mèo nhà lông ngắn. Gọi như vậy không hề có ý coi thường. Chính vì không bị chọn lọc theo một đặc điểm cực đoan, mèo ta tránh được nhiều bệnh di truyền gắn với giống: không mặt tẹt nên ít vấn đề đường thở, không tai cụp nên không mang gen loạn sản xương sụn, không chân ngắn.
Một điểm hay nhầm: "mèo ta" và "mèo Thái", "mèo Xiêm" không giống nhau. Mèo Xiêm có bộ lông sáng với mặt, tai, chân, đuôi sẫm màu (kiểu colorpoint). Ở Việt Nam có nhiều mèo lai Xiêm, người ta hay gọi là "mèo Xiêm" dù chỉ mang một phần gen.
Đọc tên mèo ta theo màu lông
| Tên thường gọi | Tiếng Anh tương ứng | Trông thế nào | Ghi chú di truyền |
|---|---|---|---|
| Mèo mướp | Tabby | Sọc vằn, thường có chữ "M" trên trán; màu xám, nâu hoặc vàng | Hoa văn tabby là kiểu lông "gốc" phổ biến nhất ở mèo nhà |
| Mèo mun | Solid black | Đen tuyền, có con dưới nắng ánh nâu đỏ | Do gen làm mất dải màu trên từng sợi lông; sọc mờ đôi khi vẫn thấy ở mèo con |
| Mèo vàng (mèo mướp vàng) | Orange / red tabby | Cam, vàng kem, gần như luôn có sọc | Gen màu cam nằm trên nhiễm sắc thể X, phần nhiều mèo vàng là đực |
| Mèo tam thể | Calico | Ba màu: trắng, cam, đen thành từng mảng | Gần như luôn là cái |
| Mèo đồi mồi | Tortoiseshell | Cam và đen trộn lấm tấm, ít hoặc không có trắng | Cùng cơ chế với tam thể, gần như luôn là cái |
| Mèo khoang | Bicolor | Trắng xen một màu khác (đen, xám, vàng) | Gen đốm trắng tạo các mảng trắng |
| Mèo trắng | Solid white | Trắng toàn thân | Mèo trắng mắt xanh có nguy cơ điếc bẩm sinh cao hơn |
Vì sao mèo tam thể gần như luôn là mèo cái
Đây là câu hỏi hay nhất về mèo ta, và câu trả lời là một bài học di truyền rất gọn.
Màu cam nằm trên nhiễm sắc thể X
Ở mèo, gen quyết định lông cam hay lông đen nằm trên nhiễm sắc thể X. Mỗi nhiễm sắc thể X chỉ mang một phiên bản: hoặc "cam", hoặc "không cam" (để màu đen hay màu khác hiện ra). Mèo đực có một X và một Y, nên chỉ mang một phiên bản — hoặc toàn cam, hoặc toàn không cam. Mèo cái có hai X, nên có thể mang cùng lúc một bản "cam" và một bản "đen".
Mỗi tế bào chỉ dùng một X
Ở con cái, từ rất sớm trong bào thai, mỗi tế bào tắt ngẫu nhiên một trong hai nhiễm sắc thể X. Hiện tượng này gọi là bất hoạt X. Tế bào nào giữ X mang gen cam thì sinh ra vùng lông cam, tế bào nào giữ X kia thì sinh ra vùng lông đen. Các tế bào này phân chia thành từng đám, nên lông hiện thành từng mảng. Gen đốm trắng, nằm ở chỗ khác, thêm các mảng trắng — thế là thành ba màu.
Một hệ quả thú vị: vì việc tắt X là ngẫu nhiên, hai con mèo tam thể có cùng bộ gen (ví dụ mèo nhân bản) vẫn có hoa văn khác nhau. Không thể "đặt" một con mèo tam thể giống y con cũ.
Mèo đực tam thể thì sao
Mèo đực tam thể có, nhưng hiếm. Trường hợp thường gặp nhất là mèo mang bộ nhiễm sắc thể XXY — có hai X nên hiện được hai màu, có Y nên là đực. Những con này thường vô sinh. Ngoài ra còn những ca hiếm hơn như thể khảm (hai dòng tế bào khác nhau trong một cơ thể). Vì vậy nếu có ai bán "mèo đực tam thể hiếm, để làm giống", bạn biết là chuyện làm giống gần như không thành.
Còn mèo vàng
Theo cùng logic, mèo đực chỉ cần một X mang gen cam là ra lông cam, còn mèo cái phải có cả hai X đều mang gen cam. Vì thế mèo vàng phần nhiều là đực, nhưng mèo cái vàng vẫn có, không hiếm như đực tam thể.
Tính nết và sức khoẻ của mèo ta
Màu lông không quyết định tính nết. Có người tin mèo tam thể "đanh đá", mèo vàng "hiền và tham ăn", nhưng những nghiên cứu khảo sát chủ nuôi về chuyện này cho kết quả không rõ ràng, khó tách khỏi định kiến của chính người trả lời. Tính nết mèo ta phụ thuộc nhiều nhất vào việc nó có được tiếp xúc người nhẹ nhàng trong khoảng 2–7 tuần tuổi hay không, và vào cách nhà bạn đối xử với nó.
Về sức khoẻ, mèo ta nhìn chung khoẻ mạnh, nhưng không "bất tử" như lời đồn "mèo ta nuôi không cần chăm":
- Vẫn cần tiêm nhóm vaccine cốt lõi và tẩy giun, phòng ve bọ chét theo tư vấn của bác sĩ thú y.
- Mèo đực, nhất là mèo béo và ít uống nước, có thể bị tắc đường tiểu. Mèo đực rặn mà không ra nước tiểu là ca cấp cứu, phải đi thú y ngay.
- Mèo trắng mắt xanh nên được kiểm tra thính giác; mèo trắng, tai mỏng phơi nắng nhiều dễ bị tổn thương da vùng chóp tai.
- Về già, mèo ta cũng gặp bệnh thận mạn, cường giáp, viêm khớp như mọi con mèo khác.
Mèo ta nuôi trong nhà, ăn đủ chất, khám định kỳ, sống 15 năm trở lên là chuyện bình thường.
Nuôi mèo ta kiểu truyền thống và cách nâng cấp
Nhiều gia đình Việt nuôi mèo ta kiểu xưa: cơm trộn cá, thả rông cả ngày, ngủ ở bếp. Không cần chê cách nuôi đó, mèo nhiều nhà vẫn sống khoẻ. Nhưng có vài điều có thể làm tốt hơn mà không tốn kém:
- Thức ăn: cơm trộn cá làm khẩu phần chính lâu dài dễ thiếu taurine và các chất mèo bắt buộc phải có. Chuyển dần sang thức ăn ghi "hoàn chỉnh" theo chuẩn AAFCO hoặc FEDIAF, hoặc ít nhất dùng nó làm phần chính. Chi tiết nằm ở mục dinh dưỡng.
- Thả rông: mèo ta thả ra đường đối mặt xe cộ, chó, bả độc, đánh nhau với mèo khác. Giữ trong nhà hoặc cho ra sân có rào là cách giảm rủi ro lớn nhất.
- Khám bệnh: đưa đi khám ít nhất một lần mỗi năm, kể cả khi mèo trông khoẻ.
- Triệt sản: giúp mèo đỡ đi hoang, đỡ đánh nhau, đỡ đẻ lứa ngoài ý muốn. Hỏi bác sĩ thú y về thời điểm.
Bắt tay làm: nhận nuôi một chú mèo ta
- Quan sát con mèo trước khi nhận: mắt trong, mũi khô sạch, tai không có cặn đen, lông không có mảng rụng tròn, bụng không chướng căng.
- Hỏi tuổi; mèo con nên được ít nhất 8 tuần, tốt hơn là 10–12 tuần mới tách mẹ.
- Hỏi đã tẩy giun, tiêm phòng chưa. Nếu chưa, đặt lịch khám ngay trong tuần đầu.
- Chuẩn bị khay cát, bát ăn, bát nước, chỗ trốn trước khi đón về.
- Cho mèo ở trong một phòng nhỏ vài ngày đầu rồi mới mở rộng ra cả nhà.
- Nếu mèo có hoa văn đặc biệt như tam thể đực hay trắng mắt xanh, nhắc bác sĩ kiểm tra thêm sinh sản và thính giác.
Câu hỏi thường gặp
Mèo tam thể có phải luôn là mèo cái không?
Gần như luôn luôn. Hai màu cam và đen do gen trên nhiễm sắc thể X quy định, cần hai X mới hiện đủ hai màu, nên mèo tam thể thường là cái. Mèo đực tam thể rất hiếm, thường mang bộ nhiễm sắc thể XXY và vô sinh.
Mèo mướp là giống mèo gì?
Mèo mướp không phải giống mà là kiểu hoa văn lông có sọc vằn, tiếng Anh gọi là tabby. Kiểu lông này gặp ở mèo ta lẫn rất nhiều giống mèo khác. Dấu hiệu dễ nhận nhất là hình chữ "M" trên trán.
Vì sao mèo vàng hầu hết là mèo đực?
Gen lông cam nằm trên nhiễm sắc thể X. Mèo đực chỉ có một X nên chỉ cần một bản gen cam là thành mèo vàng, còn mèo cái phải mang gen cam trên cả hai X. Vì vậy mèo vàng phần nhiều là đực, dù mèo cái vàng vẫn gặp.
Mèo ta có cần tiêm phòng không?
Có. Mèo ta không miễn nhiễm với giảm bạch cầu, cúm mèo hay dại. Nhóm vaccine cốt lõi thường bắt đầu từ khoảng 6–8 tuần tuổi và nhắc lại vài lần; lịch cụ thể do bác sĩ thú y lập theo tình trạng từng con.
Mèo ta sống được bao lâu?
Mèo ta nuôi trong nhà, ăn đủ chất và được khám định kỳ thường sống khoảng 12–18 năm, nhiều con sống lâu hơn. Mèo thả rông ngoài đường thường có tuổi thọ ngắn hơn rõ rệt vì tai nạn, đánh nhau và bệnh lây.
