Mèo Ba Tư (Persian) và mèo Exotic là hai giống mặt tẹt nổi tiếng hiền, chậm rãi, hợp nhà yên tĩnh. Cái giá của khuôn mặt tẹt là đường thở hẹp, chảy nước mắt thường xuyên, răng mọc chen chúc và chịu nóng kém; ngoài ra cả hai giống có nguy cơ bệnh thận đa nang (PKD) di truyền, đã có xét nghiệm gen. Exotic là "Ba Tư lông ngắn" nên đỡ công chăm lông, nhưng các vấn đề của khuôn mặt thì vẫn y như vậy.
Hai giống, một khuôn mặt
Mèo lông dài từ vùng Ba Tư (Iran ngày nay) và Thổ Nhĩ Kỳ được đưa sang châu Âu từ khá sớm, theo các ghi chép phổ biến là khoảng thế kỷ 17. Đến thời triển lãm mèo ở Anh cuối thế kỷ 19, mèo Ba Tư đã là ngôi sao. Mèo Ba Tư thời đó có mũi rõ ràng, khuôn mặt khá giống mèo nhà. Khuôn mặt tẹt hẳn — mũi nằm ngang tầm mắt hoặc cao hơn — là kết quả chọn lọc của thế kỷ 20, đặc biệt mạnh ở Mỹ từ giữa thế kỷ.
Exotic (Exotic Shorthair) ra đời ở Mỹ vào khoảng thập niên 1950–1960, khi người nhân giống lai mèo Ba Tư với mèo lông ngắn Mỹ. Kết quả là một con mèo có thân hình và khuôn mặt của Ba Tư nhưng bộ lông ngắn, dày như thú bông. Người nuôi hay gọi đùa Exotic là "Ba Tư cho người lười chải lông".
Ở Việt Nam còn hay gặp tên "mèo Ba Tư mặt bằng", "Ba Tư mặt búp bê" (doll face). Kiểu "mặt búp bê" là mèo Ba Tư có mũi rõ hơn, gần với dáng xưa, thường đỡ vấn đề đường thở hơn kiểu mặt cực tẹt.
Tính cách: nhẹ nhàng, chậm rãi, thích yên
- Thường điềm tĩnh, ít leo trèo lên cao, thích nằm trên sofa, trên giường hơn là chạy nhảy.
- Tiếng kêu nhỏ, ít đòi hỏi.
- Nhiều con thích ở gần người, chịu vuốt ve lâu.
- Không hợp nhà quá ồn ào, nhiều trẻ chạy nhảy hay chó hiếu động, vì chúng không nhanh nhẹn để né.
- Exotic thường được tả là tinh nghịch hơn Ba Tư một chút, có lẽ nhờ phần gen lông ngắn Mỹ.
Mặt tẹt: những gì giới thú y lo
Giới thú y gọi khuôn mặt ngắn là brachycephalic. Khi xương mặt bị rút ngắn, các mô mềm bên trong không ngắn theo tương ứng, nên chen chúc lại. Hệ quả cụ thể:
| Bộ phận | Vấn đề hay gặp | Chủ nuôi thấy gì |
|---|---|---|
| Mũi, họng | Lỗ mũi hẹp, vòm miệng mềm dài | Ngáy, thở khò khè, thở há miệng khi nóng hoặc gắng sức |
| Mắt | Ống lệ bị gập, mắt lồi dễ trầy giác mạc | Chảy nước mắt liên tục, vệt nâu đỏ dưới khoé mắt, nheo mắt |
| Răng, hàm | Răng mọc chen, lệch khớp cắn | Khó nhặt hạt, ăn rơi vãi, cao răng sớm |
| Da mặt | Nếp gấp quanh mũi | Ẩm, đỏ, có mùi ở nếp da |
| Thân nhiệt | Tản nhiệt bằng thở kém | Mệt, nằm bẹp khi trời nóng, dễ say nóng |
| Sinh sản | Đầu mèo con to | Mèo mẹ dễ đẻ khó, phải can thiệp |
Mức độ nặng nhẹ phụ thuộc vào độ tẹt. Mèo có mũi rõ, lỗ mũi mở rộng thường sống khá thoải mái. Mèo mặt cực tẹt có thể khổ sở cả đời với chuyện thở và mắt. Vì vậy khi chọn, hãy ưu tiên con có lỗ mũi mở rõ, thở êm khi ngủ.
Với khí hậu Việt Nam
Mèo thở để tản nhiệt chứ không đổ mồ hôi khắp người như người. Mèo mặt tẹt có đường thở hẹp, lại thêm lớp lông dày (Ba Tư), nên mùa nóng ở miền Nam hay những đợt nắng nóng miền Bắc là thời điểm nguy hiểm. Nuôi hai giống này ở Việt Nam gần như phải có phòng làm mát. Mèo thở há miệng, lưỡi thè, nằm bẹp, lờ đờ khi trời nóng là dấu hiệu say nóng — đưa vào chỗ mát, làm ẩm lông bằng nước mát (không dùng nước đá) và gọi bác sĩ thú y ngay.
Bệnh thận đa nang (PKD)
PKD là bệnh di truyền trội: chỉ cần mèo con thừa hưởng một bản gen lỗi từ bố hoặc mẹ là mắc bệnh. Từ khi sinh ra, thận đã có những nang nhỏ chứa dịch. Nang lớn dần theo năm tháng, chiếm chỗ mô thận khoẻ, đến tuổi trưởng thành hoặc trung niên thì thận suy. Dấu hiệu khi đó giống bệnh thận mạn: uống nhiều, tiểu nhiều, sụt cân, ăn kém, nôn.
Tin tốt là đã có xét nghiệm ADN cho đột biến PKD phổ biến ở mèo Ba Tư và các giống có gốc Ba Tư, nên người nhân giống có trách nhiệm đã loại dần gen này khỏi đàn. Siêu âm thận cũng giúp phát hiện nang. Khi mua mèo Ba Tư hay Exotic, hãy xin xem kết quả xét nghiệm của mèo bố mẹ. Nếu mèo nhà bạn chưa rõ nguồn gốc, có thể hỏi bác sĩ thú y về xét nghiệm hoặc siêu âm.
Chăm sóc hằng ngày
Lông
Mèo Ba Tư lông dài cần chải gần như mỗi ngày, nếu không lông rối thành búi, bết ở nách, bụng, quanh hậu môn. Exotic thì chải một hai lần mỗi tuần. Cách chải và gỡ rối nằm ở mục chăm lông; ở đây chỉ nhấn mạnh: đừng chọn Ba Tư nếu bạn không chắc dành được thời gian đó.
Mắt và nếp mặt
Chảy nước mắt nhẹ, trong là chuyện thường ngày ở giống mặt tẹt. Lau nhẹ bằng bông ẩm nước sạch, mỗi mắt một miếng riêng. Nhưng nếu nước mắt chuyển đục, vàng xanh, mèo nheo mắt, dụi mắt, mắt đỏ hay có vệt trắng đục trên giác mạc thì phải đi khám — giác mạc trầy ở mèo mắt lồi có thể nặng lên nhanh. Không tự nhỏ thuốc mắt của người.
Ăn uống
Mèo mặt tẹt có thể khó nhặt hạt tròn nhỏ. Bát nông, rộng, đặt hơi cao giúp ăn dễ hơn. Một số hãng làm hạt hình dạng riêng cho giống mặt tẹt; bất kể hình dạng gì, hãy chọn thức ăn ghi "hoàn chỉnh" theo chuẩn AAFCO hoặc FEDIAF.
Răng
Răng mọc chen chúc dễ đóng cao răng. Hỏi bác sĩ thú y kiểm tra răng mỗi lần khám định kỳ.
Nên chọn Ba Tư hay Exotic
| Tiêu chí | Ba Tư | Exotic |
|---|---|---|
| Lông | Dài, mịn, rất tốn công | Ngắn, dày, ít công hơn |
| Chịu nóng | Kém | Kém (mặt tẹt), nhưng đỡ hơn nhờ lông ngắn |
| Tính cách | Rất điềm tĩnh | Điềm tĩnh, nghịch hơn chút |
| Vấn đề mặt tẹt | Có | Có, như nhau |
| Nguy cơ PKD | Có, cần xét nghiệm | Có, cần xét nghiệm |
Bắt tay làm và khi nào cần bác sĩ thú y
- Trước khi mua: xem lỗ mũi mèo con có mở rõ không, nghe mèo ngủ có ngáy to không, xin kết quả gen PKD của bố mẹ.
- Ở nhà: chuẩn bị phòng mát, bát nông rộng, bông lau mắt.
- Mỗi tuần: kiểm tra nếp da quanh mũi, khoé mắt, răng.
- Đi thú y khi: mắt đục, nheo mắt, đỏ mắt; thở khò khè nặng hơn thường lệ; thở há miệng; uống nhiều tiểu nhiều; sụt cân.
- Cấp cứu ngay khi: khó thở, thở há miệng không dứt sau khi đã làm mát, nghi say nóng.
Câu hỏi thường gặp
Mèo Ba Tư và mèo Exotic khác nhau thế nào?
Hai giống có cùng khuôn mặt tẹt, thân hình và tính cách gần giống nhau. Khác biệt lớn nhất là bộ lông: Ba Tư lông dài cần chải gần như hằng ngày, Exotic lông ngắn dày nên đỡ công hơn nhiều. Vấn đề sức khoẻ do mặt tẹt và nguy cơ bệnh thận đa nang thì cả hai đều có.
Vì sao mèo Ba Tư hay chảy nước mắt?
Khuôn mặt ngắn làm ống lệ bị gập, nước mắt không thoát xuống mũi được nên tràn ra ngoài, để lại vệt nâu đỏ. Nước mắt trong, lượng ít là thường gặp ở giống này. Nếu nước mắt đục, vàng xanh, mèo nheo hay dụi mắt thì nên đi khám ngay.
Mèo Ba Tư có nuôi được ở Việt Nam không?
Nuôi được, nhưng nên có phòng làm mát vì mèo mặt tẹt lông dày chịu nóng kém, dễ say nóng. Chủ cũng cần có thời gian chải lông hằng ngày. Nếu không đáp ứng được hai điều này, một giống lông ngắn mặt bình thường sẽ hợp hơn.
Bệnh thận đa nang ở mèo Ba Tư là gì?
Đó là bệnh di truyền làm thận có nhiều nang dịch từ khi sinh, nang lớn dần và gây suy thận ở tuổi trưởng thành. Đã có xét nghiệm ADN, nên mèo bố mẹ cần được xét nghiệm trước khi phối giống. Mèo uống nhiều, tiểu nhiều, sụt cân nên được bác sĩ kiểm tra thận.
Mèo mặt tẹt ngáy có sao không?
Ngáy nhẹ khi ngủ khá phổ biến ở mèo mặt tẹt do đường thở hẹp. Nhưng ngáy to dần, thở khò khè cả khi thức, thở há miệng khi chỉ chơi một chút là dấu hiệu đường thở bị hẹp nhiều. Hãy hỏi bác sĩ thú y, có những trường hợp phẫu thuật mở rộng lỗ mũi giúp mèo thở dễ hơn.
