Mèo gừ gừ không phải lúc nào cũng vui: đọc đúng tiếng purr

Mèo gừ gừ phần lớn là lúc thoải mái — nằm trong lòng chủ, được gãi cằm, sắp ngủ. Nhưng mèo cũng gừ gừ khi đau, khi sợ trên bàn khám, khi đang sinh con và cả khi ốm nặng. Vì vậy tiếng gừ gừ chỉ cho biết mèo đang muốn được trấn an hoặc đang giao tiếp kiểu "hãy ở gần", còn vui hay không thì phải nhìn hoàn cảnh, tư thế và các dấu hiệu khác.

Tiếng gừ gừ được tạo ra thế nào

Gừ gừ (tiếng Anh: purr) là tiếng rung đều, trầm, phát ra cả khi mèo hít vào lẫn thở ra, nên nghe liền mạch không ngắt. Tần số cơ bản thường nằm ở khoảng vài chục hertz — rất thấp so với giọng nói của mèo. Lời giải thích kinh điển là các cơ thanh quản co giãn nhịp nhàng, làm dây thanh rung lên đều đặn. Một nghiên cứu công bố năm 2023 cho thấy dây thanh của mèo có những lớp mô đệm đặc biệt, cho phép rung ở tần số rất thấp mà không cần não "ra lệnh" cho từng nhịp. Cơ chế chi tiết đến nay vẫn còn được nghiên cứu.

Không phải mọi loài họ mèo đều gừ gừ; nhiều loài mèo nhỏ thì có. Với mèo nhà, đây là âm thanh có từ rất sớm: mèo con biết gừ gừ chỉ vài ngày sau khi sinh, lúc đang bú.

Nguồn gốc: một tín hiệu giữa mèo mẹ và mèo con

Mèo con mới sinh nhắm mắt, điếc, không tự điều hoà thân nhiệt. Mèo mẹ gừ gừ khi nằm cho con bú; rung động đó giúp đàn con định hướng về phía mẹ. Mèo con gừ gừ trong lúc bú, có thể như một cách báo "con ổn, con đang bú". Đây là bối cảnh gốc của tiếng gừ gừ: một tín hiệu gần gũi, xin được ở gần, xin được chăm.

Nhìn từ gốc đó, chuyện mèo gừ gừ khi đau không còn khó hiểu. Một con mèo đau, sợ hay yếu cũng đang ở trạng thái cần được chăm, cần trấn an. Nó dùng lại tín hiệu nó đã dùng từ lúc mới sinh.

Bảng: cùng một tiếng gừ gừ, nhiều hoàn cảnh

Tiếng gừ gừ "xin xỏ" — nghiên cứu năm 2009

Nhiều người nuôi để ý: buổi sáng, mèo gừ gừ bên tai với một âm sắc khác hẳn lúc nằm trong lòng — nghe "nài nỉ" hơn, khó lờ đi hơn. Nhóm của Karen McComb ở Đại học Sussex công bố trên Current Biology năm 2009 một nghiên cứu về chuyện này. Họ ghi âm mèo gừ gừ trong hai hoàn cảnh: khi đòi ăn và khi không đòi gì. Tiếng gừ gừ đòi ăn có lẫn một thành phần tần số cao, giống tiếng kêu khóc. Người nghe — kể cả người chưa từng nuôi mèo — đánh giá loại tiếng này là khẩn thiết và khó chịu hơn.

Các tác giả cho rằng đây có thể là cách mèo khai thác độ nhạy của người với tiếng khóc của trẻ sơ sinh. Kết luận thực tế cho người nuôi: nếu mèo gừ gừ kiểu "nài nỉ" lúc 5 giờ sáng và bạn dậy cho ăn, bạn đang dạy nó làm thế mạnh hơn. Cách xử lý chuyện mèo đánh thức chủ nằm ở bài riêng trong mục Vấn đề hành vi.

Gừ gừ khi đau: đừng để tiếng rung đánh lừa

Đây là điều quan trọng nhất của bài. Mèo là loài giỏi giấu bệnh — trong tự nhiên, tỏ ra yếu là tự biến mình thành mục tiêu. Một con mèo đang đau có thể vẫn gừ gừ khi bạn vuốt, khiến bạn yên tâm rằng "nó vẫn vui mà". Bác sĩ thú y thường gặp mèo gừ gừ trên bàn khám trong khi đang sốt, đang gãy xương hay đang bị tắc niệu đạo.

Các dấu hiệu nên nghi mèo đau dù vẫn gừ gừ:

• Bỏ ăn hoặc ăn ít hẳn, uống nước khác thường.
• Ngồi co lưng gù, đầu cúi, mắt khép hờ, ngại di chuyển.
• Không nhảy lên chỗ quen, đi khập khiễng, né khi bị chạm vào một vùng.
• Không chải lông nữa, hoặc liếm mãi một chỗ.
• Thay đổi chuyện đi vệ sinh: ra ngoài khay, ngồi lâu trong khay, rặn.
• Trốn kỹ hơn bình thường, ít ra chào.

Các nhà nghiên cứu thú y đã xây dựng thang đánh giá đau dựa trên nét mặt mèo (Feline Grimace Scale), nhìn vào năm điểm: vị trí tai, độ khép mắt, độ căng vùng mõm, vị trí râu và tư thế đầu. Mèo đau thường có tai xoay ra ngoài, mắt nheo, mõm căng thành hình bầu dục, râu thẳng cứng chĩa về trước, đầu cúi thấp hơn vai. Bạn không cần chấm điểm, chỉ cần biết những nét đó để để ý.

"Tiếng gừ gừ chữa lành xương": nghe hay nhưng chưa được chứng minh

Trên mạng hay lan truyền thông tin rằng tần số gừ gừ giúp xương và mô của mèo mau lành, thậm chí tốt cho người. Ý tưởng này xuất phát từ việc rung động cơ học ở tần số thấp có tác động lên xương trong một số nghiên cứu ở người và động vật. Nhưng việc mèo gừ gừ để "tự chữa" thì vẫn là giả thuyết, chưa có bằng chứng thuyết phục. Đừng dựa vào nó để chờ mèo tự khỏi — mèo bị thương cần được bác sĩ thú y khám.

Bắt tay làm: phân biệt gừ gừ vui và gừ gừ lo

1. Nghe tiếng gừ gừ "gốc" của mèo nhà bạn lúc nó thật sự thư thái: sau bữa tối, nằm trên chăn. Ghi âm lại.
2. Khi nghe gừ gừ ở hoàn cảnh lạ (đang trốn, đang trên bàn khám, đang không ăn), quan sát năm nét mặt kể trên và tư thế người.
3. Ghi chép một tuần nếu nghi mèo không khoẻ: ăn bao nhiêu, uống thế nào, đi khay mấy lần, có nôn không, hoạt động ra sao. Chụp ảnh tư thế ngồi và nét mặt.
4. Đưa ghi chép và ảnh cho bác sĩ thú y — mèo ở phòng khám thường cư xử khác hẳn ở nhà.

Khi nào cần bác sĩ thú y ngay

Dù mèo có đang gừ gừ, hãy đi khám ngay khi: mèo đực ngồi rặn trong khay mà không ra hoặc ra rất ít nước tiểu; mèo thở há miệng, thở bụng gấp; bỏ ăn hoàn toàn quá một ngày, đặc biệt mèo béo; nôn liên tục; ngã từ ban công hay cầu thang; co giật. Tiếng gừ gừ không phải là bằng chứng mèo ổn.