Đọc đuôi mèo: dựng đứng, vẫy, quất, xù lông nghĩa là gì

Đuôi mèo dựng thẳng, chóp hơi cong là lời chào thân thiện; đuôi quất mạnh qua lại là mèo đang bực hoặc quá kích thích; đuôi xù to như chổi lông gà là mèo đang sợ và muốn trông to hơn. Đuôi kẹp sát bụng là lo sợ, muốn thu mình. Nhưng đuôi chỉ là một phần câu nói — muốn hiểu đúng, phải đọc cùng tai, mắt, tư thế người và hoàn cảnh lúc đó.

Vì sao đuôi là "tấm biển" dễ đọc nhất

Mèo nhà có tổ tiên là mèo rừng châu Phi (Felis lybica), một loài sống đơn độc. Loài sống đơn độc ít cần tín hiệu xã giao, nên kho biểu cảm của mèo nghèo hơn chó. Khi mèo bắt đầu sống gần người và sống thành nhóm quanh nguồn thức ăn, chúng phải "phát minh" thêm cách báo hiệu. Đuôi dựng đứng là một trong những tín hiệu như vậy: mèo rừng trưởng thành hầu như không dùng, còn mèo nhà dùng hằng ngày với nhau và với chủ. John Bradshaw, nhà nghiên cứu hành vi mèo ở Anh, phân tích điều này khá kỹ trong cuốn Cat Sense.

Đuôi lại nằm ở vị trí dễ thấy từ xa, chuyển động rõ, nên với người mới nuôi, đây là chỗ bắt đầu học "tiếng mèo" hợp lý nhất. Tai và mắt nói nhiều hơn nhưng thay đổi nhanh và khó nhìn khi mèo ở xa.

Bảng tra nhanh các kiểu đuôi

Đuôi dựng đứng: lời chào của mèo nhà

Khi bạn đi làm về và con mèo mướp chạy ra cửa với cái đuôi dựng thẳng như cột ăng-ten, chóp hơi gập lại, đó là tín hiệu thân thiện rõ nhất mà mèo có. Ở các đàn mèo sống quanh nhà dân, người ta quan sát thấy mèo cấp dưới thường dựng đuôi khi tiến lại gần mèo khác, và mèo được chào thường đáp lại bằng cách dụi đầu, cọ người. Một thí nghiệm ở Anh cuối thập niên 1990, dùng hình bóng mèo cắt bằng giấy, cho thấy mèo nhà tiến lại gần hình bóng có đuôi dựng nhanh hơn hẳn so với hình bóng đuôi cụp.

Với chủ, đuôi dựng có thể đi kèm tiếng kêu ngắn, cái cọ người vào ống chân, hay cái đầu húc nhẹ. Đáp lại tốt nhất là ngồi xuống ngang tầm, chìa ngón tay cho mèo ngửi, rồi để mèo tự quyết định có dụi vào hay không.

Rung đuôi: hào hứng hay đánh dấu?

Có hai kiểu "rung" dễ nhầm. Kiểu thứ nhất: mèo đứng trước mặt bạn, đuôi dựng, cả cây đuôi run run — đây là phấn khích, hay gặp lúc chủ mở tủ lấy đồ ăn. Kiểu thứ hai: mèo quay mông vào tường, cửa, chân bàn, đuôi dựng và rung, rồi bạn thấy vệt ướt trên mặt đứng — đó là xịt nước tiểu đánh dấu. Cách nhận biết và xử lý kiểu thứ hai nằm trong bài riêng ở mục Vấn đề hành vi.

Đuôi quất, đuôi đập: tín hiệu hay bị bỏ qua nhất

Người quen nuôi chó dễ hiểu sai chỗ này. Chó vẫy đuôi thường là vui; mèo vẫy đuôi mạnh thường là ngược lại. Chuyển động nhanh, biên độ rộng, đập phành phạch xuống nệm là mèo đang có quá nhiều năng lượng mà không có chỗ xả: có thể là bực vì bị vuốt quá lâu, bị con khác chặn đường, hoặc đang xem con thằn lằn bò trên tường mà không ra được.

Mức độ thường tăng dần như sau: chóp đuôi giật nhẹ → nửa đuôi đánh qua lại → cả đuôi quất → đuôi đập xuống mặt phẳng. Kèm theo là tai xoay ngang, lớp da trên lưng gợn sóng, mèo quay đầu nhìn tay bạn. Đến bước đuôi đập, nhiều con sẽ cắn hoặc vồ. Dừng tay từ lúc chóp đuôi bắt đầu giật là cách đơn giản để không bị cắn.

Cần phân biệt với đuôi đong đưa chậm, thấp, khi mèo đang rình. Lúc đó mèo không bực ai cả, chỉ đang tập trung cao độ. Mông lắc lắc trước khi vồ là phần cuối của chuỗi săn — một cảnh rất quen khi bạn kéo sợi dây trên sàn.

Đuôi xù và lưng gù: sợ chứ không phải "hung"

Đuôi xù to gấp đôi là do các cơ nhỏ ở chân lông co lại, làm lông dựng đứng — cùng cơ chế với nổi da gà ở người. Mục đích là trông to hơn để đối phương ngần ngại. Đi kèm thường là lưng cong lên, người đứng nghiêng để khoe chiều dài thân, tai ép xuống, có thể rít hay kêu khè.

Dù trông dữ, đây là tư thế của con mèo đang sợ và muốn tránh đánh nhau. Mèo tự tin muốn tấn công thì lại khác: người hướng thẳng về phía trước, đuôi thường hạ thấp và cứng, lông ít xù hơn. Vì vậy khi thấy mèo xù đuôi trước một vị khách, một con chó hay chiếc máy hút bụi, việc đúng là cho mèo đường lui, không bế lên, không đưa mặt lại gần. Mèo con hay xù đuôi trong lúc chơi đuổi bắt với nhau — kiểu này thì kèm nhảy ngang nhảy dọc và chạy vụt đi, không có tiếng rít.

Đuôi kẹp, đuôi quấn chặt: lo âu

Đuôi kẹp sát bụng hoặc quấn chặt quanh thân khi mèo ngồi co tròn, thu chân vào dưới người, là dấu hiệu mèo muốn thu nhỏ, không bị để ý. Hay gặp khi mèo mới về nhà, khi ngồi trên bàn khám thú y, khi đi xe hay khi trong nhà có tiếng khoan đục. Ở tư thế này, mèo không mời ai chơi đùa. Cho mèo một chỗ trốn có mái che, giữ yên tĩnh và đợi mèo tự ra là cách tốt hơn dỗ dành bằng tay.

Đừng nhầm với tư thế ngồi "bánh mì" thả lỏng, đuôi quấn hờ quanh chân và mắt lim dim. Khác nhau ở độ căng: mèo lo âu có thân cứng, đầu thấp, mắt mở to; mèo yên ổn thì mềm, đầu ngẩng tự nhiên.

Đọc cả cơ thể chứ đừng đọc riêng đuôi

Đây là nguyên tắc chung cho toàn bộ chuyện ngôn ngữ cơ thể của mèo. Một tín hiệu riêng lẻ có thể mang nhiều nghĩa; ghép bốn năm tín hiệu lại thì nghĩa mới rõ. Thứ tự đọc dễ nhớ:

1. Hoàn cảnh: chuyện gì vừa xảy ra? Có khách, có con mèo lạ ngoài song cửa, có tiếng ồn, hay chỉ là giờ ăn?
2. Tư thế cả người: mềm hay cứng, to ra hay thu nhỏ, hướng về phía bạn hay quay đi?
3. Đuôi: cao hay thấp, yên hay động, mượt hay xù.
4. Tai: hướng trước, xoay ngang hay ép sát (xem bài riêng về tai mèo).
5. Mắt: đồng tử to hay nhỏ, nhìn chằm chằm hay chớp chậm (xem bài về ánh mắt).

Ví dụ: đuôi giật nhẹ + tai hướng trước + mắt dán vào con muỗi = đang tập trung săn. Đuôi giật nhẹ + tai xoay ngang + đang nằm trong lòng bạn = sắp chán bị vuốt. Cùng một cái giật chóp đuôi, hai nghĩa khác hẳn.

Mỗi con mèo cũng có "giọng" riêng. Có con đuôi lúc nào cũng phe phẩy mà vẫn hiền, có con cả ngày đuôi bất động. Cách học nhanh nhất là quan sát chính con mèo nhà mình trong một tuần, ghi lại đuôi nó làm gì lúc ăn, lúc chơi, lúc khó chịu.

Bắt tay làm: một tuần tập đọc đuôi

• Ngày 1–2: mỗi lần đi làm về, để ý đuôi mèo khi ra đón. Đuôi dựng thì ngồi xuống chào, để mèo dụi.
• Ngày 3–4: khi vuốt mèo, nhìn chóp đuôi chứ đừng nhìn điện thoại. Chóp bắt đầu giật thì dừng tay, xem mèo có quay lại đòi tiếp không.
• Ngày 5: lúc chơi với sợi dây, quan sát chuỗi rình — đuôi đong đưa thấp — mông lắc — vồ.
• Ngày 6–7: ghi lại tình huống làm mèo xù đuôi hoặc kẹp đuôi (máy hút bụi, chuông cửa, khách). Đây là danh sách thứ mèo sợ, dùng cho việc tập làm quen về sau.

Khi nào đuôi là chuyện của bác sĩ thú y

Có vài trường hợp đuôi không còn là ngôn ngữ mà là triệu chứng. Đuôi rủ hẳn, không nhấc lên được, nhất là sau khi bị kẹt cửa hay ngã, kèm khó đi tiểu hoặc đi ngoài — có thể tổn thương thần kinh vùng đuôi, cần khám sớm. Mèo liên tục quay lại cắn đuôi, liếm trụi một vùng, hoặc da lưng gợn sóng từng cơn kèm chạy vụt điên cuồng thì cũng nên đưa đi khám để loại trừ bệnh da, ký sinh trùng và các rối loạn khác. Đừng tự bôi thuốc hay xịt tinh dầu lên đuôi mèo — nhiều loại tinh dầu độc với mèo.