Mèo dụi đầu, cọ má, cọ người vào chân bạn là đang làm hai việc cùng lúc: để lại mùi từ các tuyến ở má, cằm, thái dương lên người bạn, và thể hiện sự gắn bó như với một thành viên trong nhóm. Đây là cử chỉ thân thiện, không phải mèo "lau mặt" hay đòi gì cụ thể. Chỉ cần phân biệt nó với hành vi ấn đầu đứng yên vào tường — dấu hiệu bệnh cần đi khám ngay.
Bản đồ tuyến mùi trên người mèo
Mèo sống trong thế giới mùi. Mũi mèo có số tế bào khứu giác nhiều hơn người hàng chục lần, và trên vòm miệng có thêm cơ quan lá mía (cơ quan Jacobson) chuyên đọc các phân tử mùi mang thông tin xã hội. Để "viết" lên thế giới đó, cơ thể mèo có nhiều vùng tuyến tiết mùi:
| Vùng | Mèo dùng vào việc gì | Bạn thấy hành vi nào |
|---|---|---|
| Má, khoé miệng | Đánh dấu đồ vật quen, người quen | Cọ má vào góc tường, chân bàn, ngón tay bạn |
| Cằm | Đánh dấu điểm thấp, đồ vật nhỏ | Cọ cằm vào mép bát, góc điện thoại, gọng kính |
| Trán, thái dương (vùng ít lông giữa mắt và tai) | Chào hỏi, gắn kết | Húc đầu vào mặt, vào tay bạn |
| Hai bên sườn, gốc đuôi | Trao đổi mùi trong nhóm | Đi lướt qua cọ cả người vào chân bạn |
| Kẽ đệm chân | Để mùi khi cào | Cào cây cào, cào thảm |
| Nước tiểu, phân | Đánh dấu lãnh thổ mạnh | Xịt nước tiểu lên mặt đứng (xem mục Vấn đề hành vi) |
Mùi từ má và trán được xem là mùi "êm": nó đánh dấu những thứ quen thuộc, an toàn. Mùi từ nước tiểu là mùi "căng": nó thường xuất hiện khi mèo thấy lãnh thổ bị đe doạ. Một con mèo dụi má khắp nhà là con mèo đang thấy nhà mình yên ổn.
Dụi đầu, húc đầu, cọ người: ba cử chỉ hơi khác nhau
Cọ má vào đồ vật
Mèo đi một vòng quanh nhà, cọ má vào góc tủ, chân ghế, khung cửa. Bạn có thể thấy vệt mờ hơi sẫm trên tường trắng ở đúng độ cao má mèo — đó là dấu dầu và mùi tích tụ. Khi đồ đạc mới về, mèo thường cọ má lên nó trong vài ngày đầu để "nhận" đồ đó vào lãnh thổ.
Lời khuyên thực tế: đừng lau sạch các vệt mùi ở góc mèo hay cọ, nhất là khi vừa chuyển nhà hay vừa sơn sửa. Với mèo, những dấu đó là "biển chỉ đường" quen thuộc.
Húc đầu vào người
Con mèo tam thể nhảy lên ghế sofa, đứng hai chân sau, húc trán vào cằm bạn, rồi xoay má cọ một đường. Người nuôi mèo nước ngoài gọi đây là "head bunting" hay "head bonk". Đây là cử chỉ thân mật cao, mèo chỉ làm với người và mèo nó tin. Đáp lại tốt nhất là đưa má hoặc mu bàn tay lại gần, để mèo cọ tiếp, rồi gãi nhẹ vùng má, chân tai.
Cọ cả người khi đi ngang
Mèo đi ngang qua chân bạn, áp sườn vào, quét cả đuôi quấn quanh ống chân. Ở các nhóm mèo sống chung, các con quen nhau hay cọ người vào nhau như thế; người quan sát gọi là cọ nhau trong nhóm (allorubbing). John Bradshaw mô tả trong Cat Sense rằng trong một nhóm, mèo nhỏ hơn hoặc ở vị trí thấp hơn thường chủ động cọ vào mèo lớn hơn. Khi mèo cọ vào chân bạn, có thể nó coi bạn như một "con mèo lớn" thân thiết trong nhà.
Vì sao mèo cọ người nhiều nhất lúc bạn mới về nhà
Bạn đi làm cả ngày, mang về mùi xe buýt, mùi văn phòng, mùi chó nhà hàng xóm. Mùi "nhóm" trên người bạn đã phai. Mèo ra cửa, dựng đuôi, cọ chân, dụi đầu — một phần là chào, một phần là "cập nhật" lại mùi chung để bạn trở lại là người nhà. Nhiều con sau đó còn ngồi liếm lông kỹ, như để nếm lại mùi của bạn trên người nó.
Điều này giải thích vì sao mèo đặc biệt hứng thú với giày dép, túi xách, quần áo vừa cởi ra: đó là chỗ chứa nhiều mùi lạ nhất.
Khi mèo dụi đầu vào đồ của mèo khác hay người lạ
Một con mèo lạ dụi má vào chân bạn ở nhà bạn bè: thường là mèo tự tin, thân thiện, đang thăm dò. Nhưng dụi đầu không có nghĩa là mời bế lên. Nhiều con cọ người xong là đi, hoặc chịu được vài cái vuốt rồi thôi.
Trong nhà có nhiều mèo, việc các con cọ người vào nhau, nằm sát nhau, liếm lông cho nhau là dấu hiệu tốt — chúng coi nhau cùng nhóm. Ngược lại, hai con không bao giờ cọ nhau, luôn nằm cách xa, hay chặn đường nhau thì có thể đang chịu đựng nhau chứ không phải là bạn.
Pheromone tổng hợp: có tác dụng không?
Các nhà nghiên cứu đã phân lập được một số thành phần trong chất tiết vùng má mèo, và có sản phẩm dạng xịt, dạng cắm điện mô phỏng "pheromone vùng mặt" nhằm giúp mèo bớt căng thẳng khi chuyển nhà, đi khám, có mèo mới. Bằng chứng khoa học đến nay chưa thống nhất: một số nghiên cứu thấy có ích, các tổng quan có hệ thống đánh giá chất lượng bằng chứng còn thấp. Sản phẩm này không thay được việc sắp xếp môi trường đúng và không chữa bệnh. Nếu muốn thử, hỏi bác sĩ thú y; tuyệt đối không thay bằng tinh dầu, vì nhiều loại tinh dầu độc với mèo.
Phân biệt dụi đầu và ấn đầu: chỗ không được nhầm
Dụi đầu là chuyển động: cọ, xoay, lướt qua, mèo tỉnh táo và vui vẻ. Ấn đầu (head pressing) thì khác hẳn: mèo đứng yên, trán tì chặt vào tường hoặc góc nhà, có khi kéo dài nhiều phút, ánh mắt đờ đẫn, không phản ứng khi được gọi.
| Dụi đầu (bình thường) | Ấn đầu (bất thường) | |
|---|---|---|
| Chuyển động | Cọ, xoay má, lướt qua | Đứng yên, tì chặt |
| Thời gian | Vài giây | Kéo dài, lặp lại |
| Tinh thần | Tỉnh táo, có thể gừ gừ | Lờ đờ, lú lẫn, không đáp lại |
| Dấu hiệu đi kèm | Đuôi dựng, mắt lim dim | Đi vòng tròn, loạng choạng, nhìn kém, co giật |
| Cần làm | Đáp lại nhẹ nhàng | Đưa đi bác sĩ thú y ngay |
Ấn đầu có thể liên quan đến bệnh thần kinh, bệnh gan, ngộ độc hay chấn thương đầu. Đây không phải lúc để chờ xem.
Bắt tay làm
- Chào mèo đúng kiểu mèo: khi về nhà, ngồi xuống, chìa đốt ngón tay ở tầm má mèo, để mèo tự cọ. Đừng vuốt ngược từ đuôi lên đầu.
- Giữ "biển mùi": không lau sạch các góc mèo hay cọ, không thay hết chăn nệm của mèo cùng lúc. Khi phải giặt, giặt từng món, chừa lại một món còn mùi.
- Đồ mới vào nhà: lấy một chiếc khăn mềm xoa nhẹ vào má mèo, rồi xoa lên đồ mới (lồng vận chuyển, giường mới). Đồ mới mang mùi quen, mèo dễ chấp nhận hơn.
- Nhà nhiều mèo: dùng cùng cách khăn để "trộn mùi" giữa các con khi giới thiệu nhau.
- Để ý đột ngột ngừng dụi: mèo vốn hay dụi bỗng thôi, trốn nhiều, ăn ít — có thể đang không khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo hay dụi đầu vào người?
Mèo có tuyến mùi ở má, cằm và thái dương. Khi dụi đầu, mèo vừa để lại mùi của mình lên bạn, vừa thể hiện gắn bó như với một thành viên trong nhóm. Đây là cử chỉ thân thiện, không có gì phải lo.
Mèo cọ người vào chân có phải đòi ăn không?
Có lúc mèo cọ chân quanh giờ ăn vì đã học được chủ sẽ mở tủ đồ ăn. Nhưng cọ chân chủ yếu là chào hỏi và trao đổi mùi, nhất là khi bạn vừa về nhà. Nhìn hoàn cảnh để biết mèo đang chào hay đang giục.
Mèo cọ má vào góc tường, đồ đạc là sao?
Mèo đang đánh dấu những thứ quen thuộc bằng mùi êm từ tuyến má. Nhà có nhiều dấu mùi như vậy giúp mèo thấy an toàn. Không nên lau sạch hết các vệt đó, nhất là sau khi chuyển nhà.
Mèo tì đầu vào tường đứng yên có sao không?
Đó là hành vi ấn đầu, khác với dụi đầu, và có thể là dấu hiệu bệnh thần kinh, bệnh gan hoặc ngộ độc. Nếu mèo đứng tì đầu kéo dài, lờ đờ, đi loạng choạng thì cần đưa đến bác sĩ thú y ngay.
Pheromone xịt cho mèo có hiệu quả không?
Sản phẩm mô phỏng pheromone vùng mặt mèo được dùng để giảm căng thẳng, nhưng bằng chứng khoa học còn chưa thống nhất. Nó không thay được việc sắp xếp môi trường hợp lý. Nên hỏi bác sĩ thú y trước khi dùng, và không thay bằng tinh dầu.
