Giai đoạn xã hội hoá của mèo con kéo dài khoảng từ 2 đến 7 tuần tuổi: đây là lúc não mèo con học nhanh nhất rằng người, mèo khác, âm thanh và đồ vật là an toàn hay đáng sợ. Mèo con được bế ẵm nhẹ nhàng, gặp nhiều người, nghe nhiều tiếng động bình thường trong giai đoạn này thường lớn lên dạn dĩ, thân thiện hơn. Sau 7–8 tuần, mèo vẫn học được, nhưng chậm và khó hơn, nên những trải nghiệm tốt sớm có giá trị lâu dài.
"Cửa sổ" xã hội hoá là gì
Nhiều loài có một giai đoạn sớm mà não đặc biệt dễ tiếp nhận những gì gặp phải, gọi là giai đoạn nhạy cảm. Ở chó, giai đoạn này kéo dài tới khoảng 12–14 tuần. Ở mèo, nó bắt đầu và đóng lại sớm hơn: khoảng từ tuần thứ 2, khi mắt tai vừa mở, tới khoảng tuần thứ 7. Đó là lý do người ta hay nói mèo con được nuôi trong nhà, quen tay người từ nhỏ thường "hiền" hơn mèo con lớn lên ở gầm cầu thang hay trong kho.
Điều đáng chú ý là phần lớn giai đoạn này diễn ra trước khi mèo con về nhà mới. Tức là tính nết của con mèo bạn đón về đã được định hình một phần bởi người nuôi ổ mèo. Đây là lý do nên hỏi kỹ mèo con được nuôi ở đâu, có được bế hằng ngày không.
Nghiên cứu nói gì
Nghiên cứu kinh điển của Eileen Karsh tại Mỹ trong thập niên 1980 cho thấy mèo con được người bế ẵm bắt đầu từ khoảng 3 tuần tuổi trở nên thân thiện với người rõ hơn so với mèo con chỉ bắt đầu được bế từ khoảng 7 tuần. Mèo con được bế nhiều phút hơn mỗi ngày, và được nhiều người khác nhau bế, cũng thân thiện hơn. Các nghiên cứu sau đó cho thấy di truyền, tính cách của mèo mẹ lẫn mèo bố, và môi trường đều góp phần. Nhà nghiên cứu John Bradshaw trong cuốn Cat Sense tổng kết: mèo con cần gặp người trong vài tuần đầu đời thì mới coi người là "bạn" một cách tự nhiên.
Không có nghĩa mèo con bỏ lỡ giai đoạn này thì không bao giờ thân người. Nhiều con vẫn gắn bó tốt, chỉ là cần nhiều thời gian, kiên nhẫn hơn, và có thể giữ tính dè dặt với người lạ suốt đời.
Mèo con cần làm quen những gì
| Nhóm | Ví dụ trong nhà Việt | Cách cho làm quen |
|---|---|---|
| Người | Đàn ông, phụ nữ, người già, trẻ em, người đội mũ, đeo kính, mặc áo mưa | Mỗi ngày vài người khác nhau ngồi thấp, để mèo con tự đến |
| Chạm, bế | Chạm chân, tai, miệng, bế lên đặt xuống | Vài giây mỗi lần, kèm thức ăn ngon, dừng trước khi mèo vùng |
| Âm thanh | Xe máy, chuông cửa, máy hút bụi, máy sấy tóc, tiếng nồi chảo, tiếng mưa | Bắt đầu ở mức nhỏ, xa; mèo vẫn ăn, chơi được là ổn |
| Đồ vật | Lồng vận chuyển, cân, khăn, túi giấy, hộp các tông | Để lồng mở trong phòng, thả đồ ăn vào |
| Bề mặt | Gạch men, thảm, gỗ, nệm, sàn ban công có lưới | Cho đi lại, khám phá có giám sát |
| Động vật khác | Mèo lớn điềm tĩnh, chó hiền đã quen mèo | Chỉ khi đã được bác sĩ cho phép về bệnh truyền nhiễm; qua lưới, cửa trước |
Nguyên tắc vàng: trải nghiệm tốt, không phải nhiều trải nghiệm
Xã hội hoá không có nghĩa là cho mèo con gặp càng nhiều càng tốt. Một trải nghiệm đáng sợ, như bị cả nhóm trẻ con đuổi bắt, bị bế lên vùng vẫy mà không được thả, có thể dạy mèo con điều ngược lại. Ba nguyên tắc:
- Mèo con được chọn: có lối thoát, có chỗ trốn. Không lôi mèo con ra khỏi chỗ trốn để "cho quen".
- Ngắn và nhẹ: vài phút mỗi lần, dừng khi mèo con còn đang thoải mái.
- Gắn với điều dễ chịu: thức ăn ngon, chơi, vuốt nhẹ chỗ mèo thích như má, cằm.
Nếu mèo con giấu mình, tai ép, đồng tử giãn to, đuôi kẹp, đứng sững lại, nghĩa là đang quá sức. Giảm cường độ: lùi xa, nhỏ tiếng, kết thúc buổi.
Đón mèo con lúc 8–12 tuần: phần còn lại là của bạn
Cửa sổ chính đã đóng, nhưng mèo con vẫn học rất nhanh cho tới vài tháng tuổi. Lúc này, việc của chủ là củng cố những gì đã có và mở rộng thêm:
- Tuần đầu: để mèo con ổn định trong một phòng nhỏ; người nhà vào ngồi, nói chuyện, chơi nhẹ.
- Bữa ăn có người: ngồi gần khi mèo ăn, chạm nhẹ vào lưng.
- Tập chạm cơ thể: mỗi ngày chạm chân, nhẹ nhàng ấn đệm thịt, nhìn tai, vạch nhẹ môi; thưởng ngay. Những lần khám thú y, chăm lông sau này sẽ dễ hơn nhiều.
- Lồng vận chuyển là đồ nội thất: để mở, lót khăn, thỉnh thoảng thả đồ ăn vào. Mèo quen lồng từ nhỏ ít sợ đi khám.
- Khách đến chơi: nhờ khách ngồi thấp, không bế, chỉ tung đồ chơi hoặc đưa đồ ăn. Mèo con tự quyết.
- Tiếng ồn hằng ngày: bật máy hút bụi ở phòng xa lúc mèo đang ăn, để mèo con học "tiếng này không sao".
Những sai lầm hay gặp
- Chuyền tay mèo con cho cả nhóm bạn bè trong ngày đầu: quá tải, mèo con có thể sợ người hơn.
- Ép mèo nhút nhát ra ngoài: lôi ra khỏi gầm giường để "tập dạn" làm chậm quá trình.
- Chỉ một người chăm: mèo gắn bó với một người và dè chừng người còn lại. Mỗi thành viên nên tham gia cho ăn, chơi.
- Không cho làm quen gì vì sợ bệnh: trước khi tiêm đủ, mèo con vẫn có thể gặp người, nghe âm thanh, làm quen đồ vật an toàn trong nhà; chỉ hạn chế tiếp xúc mèo lạ chưa rõ tình trạng sức khoẻ.
Bắt tay làm: bảng kiểm hai tuần đầu
- Ít nhất 5 người khác nhau ngồi chơi với mèo con (kể cả người trong nhà).
- Mỗi ngày tập chạm chân, tai, miệng vài giây, kèm phần thưởng.
- Lồng vận chuyển để mở trong phòng, mèo con tự vào nằm ít nhất một lần.
- Mèo con ăn được bình thường khi có tiếng máy hút bụi ở xa.
- Mèo con được bế lên, đặt xuống nhẹ nhàng mà không hoảng.
Khi nào cần chuyên gia hành vi
Nếu sau vài tuần ở nhà mới, mèo con vẫn trốn gần như cả ngày, rít, cào cắn khi có người đến gần, không ăn khi có người trong phòng, hoặc giật mình hoảng loạn với âm thanh nhỏ, hãy nhờ bác sĩ thú y khám trước để loại trừ đau ốm, sau đó hỏi giới thiệu chuyên gia hành vi. Can thiệp sớm khi mèo còn nhỏ hiệu quả hơn nhiều so với chờ mèo lớn.
Câu hỏi thường gặp
Giai đoạn xã hội hoá của mèo con là khi nào?
Khoảng từ 2 đến 7 tuần tuổi. Đây là lúc mèo con học nhanh nhất rằng người, mèo khác, âm thanh và đồ vật là an toàn. Sau đó mèo vẫn học được nhưng chậm hơn.
Làm sao để mèo con dạn người?
Cho mèo con gặp nhiều người khác nhau, ngồi thấp và để mèo tự tiếp cận, gắn mỗi lần gặp với đồ ăn ngon hoặc chơi. Bế ẵm ngắn và nhẹ, dừng trước khi mèo vùng vẫy. Không ép mèo ra khỏi chỗ trốn.
Mèo con 3 tháng tuổi có còn dạy dạn được không?
Có. Cửa sổ xã hội hoá chính đã qua nhưng mèo con 3 tháng vẫn học nhanh. Cần kiên nhẫn hơn, tiến từng bước nhỏ, luôn để mèo có lối thoát và gắn trải nghiệm mới với điều dễ chịu.
Vì sao mèo con chỉ quấn một người trong nhà?
Mèo thường gắn bó với người cho ăn, chơi và đọc tín hiệu của nó tốt nhất. Nếu muốn mèo thân với cả nhà, hãy để mỗi người lần lượt cho ăn, chơi cần câu và vuốt nhẹ theo cách mèo thích.
Mèo con chưa tiêm phòng có được gặp người lạ không?
Gặp người thì được, miễn người đó rửa tay và không vừa tiếp xúc với mèo ốm. Điều cần hạn chế trước khi tiêm đủ là tiếp xúc với mèo lạ chưa rõ tình trạng sức khoẻ. Hỏi bác sĩ thú y khi nào an toàn cho mèo con gặp mèo khác.
