Mèo là động vật ăn thịt bắt buộc: cơ thể mèo cần những chất chỉ có sẵn, hoặc có đủ, trong mô động vật như taurine, arginine, vitamin A dạng retinol và axit arachidonic. Vì vậy khẩu phần chính của mèo phải giàu đạm động vật và được phối cân bằng, thường là thức ăn ghi rõ "hoàn chỉnh và cân bằng" cho đúng lứa tuổi. Cơm, rau hay đồ chay không thể làm nền cho bữa ăn của mèo, dù mèo vẫn ăn được một ít tinh bột đã nấu chín.
Bài này là bức tranh chung về nhu cầu dinh dưỡng của mèo trưởng thành. Các bài khác trong danh mục đi sâu từng chuyện: hạt hay pate, đọc nhãn, cơm trộn cá, đồ ăn độc, uống nước, ăn sống, lượng ăn, béo phì và đổi thức ăn. Mèo con ăn gì theo từng tuần tuổi nằm ở danh mục Nuôi mèo con.
"Ăn thịt bắt buộc" nghĩa là gì
Chó và người là loài ăn tạp: cơ thể tự xoay xở được khi khẩu phần nghiêng về thực vật, vì có thể tự tổng hợp nhiều chất từ nguyên liệu thô. Mèo đi theo hướng khác. Tổ tiên của mèo nhà là mèo rừng châu Phi sống ở vùng khô, săn chuột, chim nhỏ, thằn lằn. Một con chuột là gói dinh dưỡng gần như trọn vẹn: nhiều đạm, mỡ vừa phải, rất ít tinh bột và khoảng hai phần ba là nước. Ăn kiểu đó qua hàng chục nghìn năm, cơ thể mèo "lười" đi ở một số khâu tự tổng hợp, vì con mồi đã mang sẵn thành phẩm.
Hệ quả thực tế cho người nuôi: mèo không chỉ "thích" thịt cá, mà cần chúng. Thiếu là sinh bệnh, có bệnh âm thầm nhiều tháng mới lộ ra. Đây cũng là lý do giới thú y không ủng hộ cho mèo ăn chay, kể cả khi chủ ăn chay vì niềm tin của mình.
Những chất mèo bắt buộc phải lấy từ thức ăn
Bảng dưới gom các điểm khác biệt quan trọng nhất giữa mèo và chó hay người. Đây là kiến thức nền mà mọi tiêu chuẩn thức ăn cho mèo, từ AAFCO của Mỹ đến FEDIAF của châu Âu, đều dựa vào.
| Chất | Vì sao mèo đặc biệt | Thiếu thì sao | Có nhiều ở đâu |
|---|---|---|---|
| Taurine | Mèo tự tổng hợp rất ít, lại mất taurine liên tục qua mật | Bệnh cơ tim giãn, thoái hoá võng mạc dẫn tới mù, rối loạn sinh sản | Tim, cơ đùi gà, hải sản, thịt sẫm màu |
| Arginine | Cần để đào thải amoniac sau khi tiêu hoá đạm | Chỉ một bữa thiếu arginine đã có thể gây ngộ độc amoniac trong vài giờ | Hầu hết đạm động vật |
| Vitamin A | Mèo gần như không chuyển được beta-carotene (trong cà rốt, bí) thành vitamin A | Khô mắt, quáng gà, da lông xấu | Gan, trứng, mỡ cá |
| Axit arachidonic | Mèo tự tạo rất kém từ dầu thực vật | Da khô, lông xơ, vết thương lâu lành, sinh sản kém | Mỡ động vật |
| Niacin (vitamin B3) | Mèo không tự tạo đủ từ tryptophan như người | Chán ăn, sụt cân, viêm miệng | Thịt, gan, cá |
| Vitamin D | Da mèo tạo vitamin D từ nắng rất kém | Xương yếu ở mèo đang lớn | Cá béo, gan, thức ăn đã bổ sung |
Câu chuyện taurine là ví dụ rõ nhất về cái giá của việc hiểu sai mèo. Từ thập niên 1970, các nhà nghiên cứu đã thấy mèo ăn khẩu phần thiếu taurine bị thoái hoá võng mạc. Đến năm 1987, nhóm của Paul Pion công bố trên tạp chí Science rằng bệnh cơ tim giãn ở mèo, khi ấy khá phổ biến và thường gây tử vong, liên quan tới thiếu taurine, và mèo bệnh cải thiện rõ khi được bổ sung. Sau đó ngành thức ăn thú cưng nâng mức taurine, và bệnh này giảm hẳn. Bài học: một khẩu phần nhìn có vẻ "đủ thịt" vẫn có thể thiếu một chất then chốt.
Đạm, mỡ và tinh bột: tỉ lệ khác hẳn bữa ăn của người
Đạm là nhiên liệu chính
Mèo dùng đạm không chỉ để xây cơ mà còn đốt lấy năng lượng và tạo đường huyết. Gan mèo liên tục biến axit amin thành glucose, kể cả khi bữa ăn ít đạm, nên mèo không "tiết kiệm" đạm được như chó. Theo bảng dinh dưỡng của AAFCO, thức ăn cho mèo trưởng thành phải có tối thiểu 26% đạm tính trên chất khô, mèo đang lớn hoặc mang thai cần tối thiểu 30%. Đó là mức sàn; nhiều khẩu phần thực tế cao hơn.
Mỡ cho năng lượng và vị ngon
Mỡ cung cấp năng lượng đậm đặc, mang các vitamin tan trong dầu và axit béo thiết yếu. Mỡ cũng là thứ làm thức ăn thơm với mũi mèo. Nhưng mỡ nhiều cộng với ít vận động trong căn hộ là đường ngắn nhất tới béo phì.
Tinh bột: ăn được, không cần
Mèo tiêu hoá được tinh bột đã nấu chín ở mức vừa phải, và hạt khô nào cũng có một lượng tinh bột để định hình viên hạt. Nhưng mèo không có nhu cầu bắt buộc về tinh bột. Vấn đề của khẩu phần nhiều cơm không nằm ở chỗ cơm "độc", mà ở chỗ cơm chiếm chỗ của đạm động vật, làm loãng cả bữa ăn.
Nước: phần dinh dưỡng hay bị quên
Con mồi tự nhiên chứa khoảng 70% nước, nên mèo vốn quen lấy phần lớn nước từ thức ăn và có cảm giác khát khá yếu. Mèo ăn toàn hạt khô mà lại lười uống thì nước tiểu đặc, dễ gặp vấn đề đường tiết niệu, nhất là mèo đực. Đây là lý do nhiều bác sĩ thú y khuyên có ít nhất một phần thức ăn ướt trong ngày. Cách cho mèo uống nhiều hơn được viết riêng ở bài về mèo lười uống nước.
Khẩu phần thực tế cho mèo nhà Việt
Không có một kiểu ăn duy nhất đúng. Những cách phổ biến, xếp theo độ dễ làm đúng:
- Thức ăn công nghiệp hoàn chỉnh (hạt, pate hoặc kết hợp) ghi rõ đạt chuẩn cho mèo trưởng thành hoặc "mọi lứa tuổi". Đây là cách dễ cân bằng nhất vì công thức đã được tính sẵn.
- Thức ăn hoàn chỉnh làm nền, kèm một ít đồ nấu ở nhà như thịt gà luộc không gia vị, cá hấp gỡ xương. Phần "thêm" nên giữ dưới khoảng một phần mười năng lượng cả ngày để không làm lệch khẩu phần.
- Tự nấu hoàn toàn theo công thức của bác sĩ dinh dưỡng thú y, có bổ sung vitamin và khoáng đúng loại. Làm được, nhưng khó và dễ sai hơn người ta nghĩ.
- Cơm trộn cá, thịt kiểu truyền thống: mèo ta sống được nhiều năm với kiểu ăn này, nhưng khó đủ chất nếu làm bữa chính lâu dài. Có bài riêng hướng dẫn cách cải thiện mà không phải bỏ hẳn.
Đồ ăn vặt, pate dạng thanh, súp thưởng dành cho mèo thường ghi "thức ăn bổ sung", nghĩa là không đủ chất để làm bữa chính. Cho vui thì được, nhưng tính vào tổng năng lượng trong ngày.
Những hiểu lầm hay gặp
- "Mèo thích cá nên cho ăn cá suốt." Mèo ở Việt Nam quen mùi cá vì người nuôi cho ăn cá từ nhỏ, chứ cá không phải món tự nhiên chính của tổ tiên mèo. Ăn cá liên tục, nhất là cá sống hay cá kho mặn, dễ dẫn tới thiếu chất và thừa muối.
- "Cho mèo uống sữa bò cho khoẻ." Nhiều mèo trưởng thành không còn tiêu hoá tốt đường lactose, uống vào dễ tiêu chảy.
- "Mèo tự biết ăn đủ." Mèo trong nhà ít vận động, đồ ăn sẵn và thơm, nên rất dễ ăn quá nhu cầu. Mèo béo hiếm khi là do "cơ địa".
- "Bao bì sang, quảng cáo nhiều là tốt hơn." Thứ nên nhìn là dòng chữ "hoàn chỉnh và cân bằng" theo một tiêu chuẩn được công nhận, đúng lứa tuổi, và mèo của bạn ăn có hợp hay không, chứ không phải bao bì.
- "Mèo ăn chay được nếu bổ sung taurine." Taurine chỉ là một trong nhiều chất. Các khẩu phần thuần chay cho mèo vẫn đang gây tranh cãi trong giới khoa học, và đa số bác sĩ thú y không khuyên.
Bắt tay làm: kiểm tra khẩu phần mèo nhà mình
- Lấy bao thức ăn mèo đang ăn, tìm dòng tuyên bố dinh dưỡng: có chữ "hoàn chỉnh", "complete and balanced" hoặc "complete feed" không, cho lứa tuổi nào.
- Ghi lại một ngày mèo ăn những gì: bữa chính, đồ vặt, phần chia từ mâm cơm. Thường người ta bất ngờ vì phần "thêm" nhiều hơn mình tưởng.
- Xem mèo có ăn chút gì ướt trong ngày không, bát nước đặt ở đâu, có xa khay cát không.
- Sờ sườn và nhìn eo mèo từ trên xuống, so với cách chấm điểm thể trạng ở bài về mèo béo phì.
- Rà lại đồ ăn của người hay "lỡ" cho mèo: có hành, tỏi, nước kho, xương nấu chín không.
Khi nào cần hỏi bác sĩ thú y
Mèo có bệnh nền như thận, tiết niệu, tiểu đường, dị ứng thức ăn hay đang dùng khẩu phần điều trị thì mọi thay đổi bữa ăn nên bàn với bác sĩ thú y trước. Mèo sụt cân không rõ lý do, uống nước nhiều bất thường, nôn hoặc tiêu chảy kéo dài, lông xơ xác dù ăn đủ cũng cần đi khám, không nên tự đổi thức ăn liên tục để "thử". Và nhớ một mốc quan trọng: mèo bỏ ăn hoàn toàn quá một đến hai ngày là việc phải đưa đi khám, vì mèo, nhất là mèo béo, có nguy cơ gan nhiễm mỡ khi nhịn đói.
Câu hỏi thường gặp
Mèo ăn gì là tốt nhất?
Không có một món tốt nhất cho mọi con mèo. Nền tảng chắc chắn là thức ăn ghi rõ hoàn chỉnh và cân bằng cho đúng lứa tuổi, giàu đạm động vật, có thêm một phần thức ăn ướt để mèo nhận đủ nước. Phần còn lại tuỳ sức khoẻ, cân nặng và khẩu vị từng con.
Mèo có ăn chay được không?
Giới thú y nhìn chung không khuyên cho mèo ăn chay. Mèo là động vật ăn thịt bắt buộc, cần taurine, arginine, vitamin A dạng retinol và axit arachidonic vốn có sẵn trong mô động vật. Thiếu các chất này lâu ngày có thể gây bệnh tim, mù và nhiều rối loạn khác.
Taurine là gì và vì sao mèo cần?
Taurine là một axit amin mà mèo tự tổng hợp rất ít nhưng lại cần cho tim, mắt và sinh sản. Thiếu taurine lâu ngày gây bệnh cơ tim giãn và thoái hoá võng mạc. Thức ăn hoàn chỉnh cho mèo đều đã tính đủ taurine; khẩu phần tự nấu thì phải bổ sung theo công thức của bác sĩ.
Mèo ăn cơm được không?
Mèo ăn được một ít cơm chín mà không hại gì, nhưng cơm không cung cấp những chất mèo cần. Nếu cơm chiếm phần lớn bát ăn, mèo dễ thiếu đạm và các chất thiết yếu. Cơm chỉ nên là phần phụ nhỏ, không phải nền của bữa.
Mèo có cần ăn rau không?
Mèo không cần rau để khoẻ. Một số thức ăn có thêm chất xơ từ thực vật để hỗ trợ tiêu hoá, và mèo hay gặm cỏ mèo, nhưng đó không phải nhu cầu dinh dưỡng chính. Tránh các loại rau họ hành như hành, tỏi, hẹ vì chúng độc với mèo.
