Nuôi mèo khi mang thai: sự thật về bệnh Toxoplasma và việc cần làm

Mang thai không cần phải bỏ mèo. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), người mang thai chỉ cần giảm tiếp xúc với phân mèo: nhờ người khác dọn khay, nếu phải tự dọn thì dọn hằng ngày, đeo găng và rửa tay kỹ — vì trứng ký sinh trùng Toxoplasma cần 1 đến 5 ngày mới có khả năng lây. Thịt chưa nấu chín và rau quả không rửa sạch mới là những đường lây quan trọng hơn.

Toxoplasma là gì

Toxoplasma gondii là một ký sinh trùng đơn bào rất phổ biến trên thế giới. Nó có thể nhiễm vào hầu hết các loài máu nóng, kể cả người, nhưng chỉ sinh sản hữu tính trong ruột của họ mèo. Vì thế mèo là nơi duy nhất thải ra trứng (gọi là noãn nang) của ký sinh trùng này qua phân.

Ở người khoẻ mạnh, nhiễm Toxoplasma thường không có triệu chứng hoặc chỉ như cảm cúm nhẹ, sau đó cơ thể tạo miễn dịch. Mối lo lớn nằm ở hai nhóm:

• Người mang thai nhiễm lần đầu trong thai kỳ: ký sinh trùng có thể truyền sang thai nhi, gây sảy thai, thai chết lưu, hoặc tổn thương mắt, não ở trẻ — có khi biểu hiện muộn nhiều năm sau sinh.
• Người suy giảm miễn dịch: bệnh có thể nặng.

Người đã từng nhiễm trước khi mang thai thường đã có miễn dịch, nguy cơ cho thai nhi thấp hơn nhiều. Xét nghiệm máu có thể cho biết điều này — đó là việc của bác sĩ sản khoa.

Mèo thải trứng khi nào

Đây là phần nhiều người không biết, và là lý do nuôi mèo không đáng sợ như lời đồn:

• Mèo thường chỉ thải noãn nang một lần trong đời, trong khoảng một đến ba tuần sau lần nhiễm đầu tiên. Sau đó mèo có miễn dịch và hiếm khi thải lại.
• Mèo bị nhiễm do ăn con mồi (chuột, chim) hoặc thịt sống có chứa ký sinh trùng. Mèo nuôi hoàn toàn trong nhà, ăn thức ăn công nghiệp hoặc thịt nấu chín có nguy cơ nhiễm thấp.
• Noãn nang mới thải ra chưa lây được ngay; cần từ 1 đến 5 ngày ở môi trường bên ngoài để "chín". Đó là lý do dọn khay mỗi ngày gần như cắt đứt nguy cơ từ khay cát.
• Noãn nang đã chín có thể sống rất lâu trong đất, cát, nước — nhiều tháng. Vì thế đất vườn, hộp cát chơi của trẻ con ngoài trời mới là chỗ đáng lo.
• Bạn không bị lây khi vuốt ve, ôm mèo, hay bị mèo liếm. Lông mèo nuôi trong nhà hầu như không mang noãn nang lây nhiễm.

Các đường lây sang người

Nhiều nghiên cứu dịch tễ ở các nước cho thấy ăn thịt chưa chín và tiếp xúc với đất là những yếu tố nguy cơ rõ hơn so với việc nuôi mèo. Ở Việt Nam, nơi có nhiều món thịt tái, gỏi, nem, rau sống, đây là điểm đáng chú ý nhất trong thai kỳ.

Việc cụ thể cho người mang thai có nuôi mèo

Về khay cát

1. Nhờ người khác trong nhà dọn khay trong suốt thai kỳ nếu có thể.
2. Nếu phải tự dọn: đeo găng dùng một lần, xúc phân mỗi ngày, cho vào túi buộc kín, rửa tay bằng xà phòng sau đó.
3. Không để khay nhiều ngày không dọn rồi dọn một lượt.
4. Đặt khay ở chỗ thoáng; đổ cát nhẹ tay, tránh hít bụi.

Về mèo

• Giữ mèo trong nhà, không để mèo đi săn ngoài trời.
• Không cho mèo ăn thịt sống hay chưa nấu chín; dùng thức ăn công nghiệp hoặc thịt đã nấu chín.
• Trong thời gian mang thai, CDC khuyên không nhận nuôi thêm mèo mới, và không tiếp xúc với mèo lạ, nhất là mèo con — vì không biết chúng đã từng nhiễm hay chưa.
• Vẫn ôm, vuốt, chơi với mèo nhà bình thường; rửa tay trước khi ăn.

Về ăn uống và sinh hoạt

• Thịt nấu chín kỹ; không ăn thịt tái, gỏi thịt sống, nem chua chưa qua nhiệt.
• Rửa rau quả kỹ; cẩn thận với rau sống ăn kèm ở quán.
• Đeo găng khi làm vườn, trồng cây chậu.
• Rửa tay, thớt, dao sau khi sơ chế thịt sống.

Có nên xét nghiệm cho mèo không

Thường là không giúp được nhiều. Xét nghiệm máu của mèo cho biết mèo đã từng nhiễm hay chưa, nhưng không cho biết chắc mèo có đang thải trứng hay không — và thời gian thải trứng rất ngắn. Xét nghiệm phân thì dễ bỏ sót. Các biện pháp vệ sinh ở trên hiệu quả hơn việc xét nghiệm mèo. Nếu lo lắng, hãy hỏi bác sĩ thú y về tình trạng cụ thể của mèo nhà mình.

Với người mang thai, việc nên làm là hỏi bác sĩ sản khoa về xét nghiệm Toxoplasma cho chính mình: bạn đã có miễn dịch chưa, có cần theo dõi gì trong thai kỳ không.

Những lời đồn cần gỡ

• "Có bầu phải cho mèo đi." Không cần. Các tổ chức y tế lớn không khuyên bỏ mèo; chỉ khuyên giảm tiếp xúc với phân mèo và giữ vệ sinh.
• "Lông mèo gây dị tật thai nhi." Không có cơ sở. Lông mèo nuôi trong nhà hầu như không mang trứng ký sinh trùng lây nhiễm.
• "Mèo nào cũng mang Toxoplasma." Không đúng. Mèo nuôi trong nhà, ăn thức ăn chín có nguy cơ nhiễm thấp, và dù đã từng nhiễm thì chỉ thải trứng trong thời gian ngắn.
• "Không nuôi mèo thì không lo Toxoplasma." Không đúng. Thịt chưa chín và rau, đất là đường lây quan trọng, kể cả nhà không nuôi mèo.

Bắt tay làm: bảng kiểm cho nhà sắp có em bé

• Phân công người dọn khay, xúc mỗi sáng và tối.
• Mua găng tay dùng một lần, xà phòng rửa tay để cạnh khu vực khay.
• Kiểm tra mèo không ra ngoài, không ăn thịt sống.
• Không nhận nuôi mèo mới trong thai kỳ.
• Người mang thai hỏi bác sĩ sản khoa về xét nghiệm Toxoplasma.
• Rà lại thói quen ăn uống: thịt tái, rau sống, nem.
• Găng tay khi làm vườn, trồng cây.

Việc chuẩn bị cho mèo làm quen với em bé — mùi, tiếng khóc, phòng em bé — là chủ đề khác, nên bắt đầu vài tháng trước sinh.

Khi nào cần bác sĩ

Người mang thai có triệu chứng giống cúm, sốt, nổi hạch, mệt kéo dài, hoặc lo ngại đã tiếp xúc nguy cơ: hỏi bác sĩ sản khoa sớm. Người suy giảm miễn dịch cũng nên hỏi bác sĩ điều trị. Mèo có biểu hiện bệnh bất thường — sốt, lừ đừ, khó thở, viêm mắt — đưa đi thú y; Toxoplasma ở mèo hiếm khi gây bệnh rõ, và các triệu chứng này có nhiều nguyên nhân khác.