Mèo trốn biệt dưới gầm giường mỗi khi có khách, hay giật mình chạy mất khi nghe tiếng khoan, tiếng sấm, là đang dùng cách đối phó tự nhiên nhất của loài mèo: tránh xa thứ mình chưa đánh giá được. Trốn không có gì sai, và đừng bao giờ lôi mèo ra. Việc của chủ là cho mèo một chỗ trốn an toàn, dặn khách đừng chủ động, và tập cho mèo làm quen từ từ với người lạ, tiếng động bằng phần thưởng — kỹ thuật mà giới hành vi gọi là giải mẫn cảm kết hợp đổi điều kiện.
Vì sao có mèo bạo dạn, có mèo nhút nhát
- Giai đoạn xã hội hoá: mèo con được tiếp xúc nhẹ nhàng với nhiều người, nhiều âm thanh trong khoảng 2–7 tuần tuổi thường dạn dĩ hơn khi lớn. Mèo bỏ lỡ giai đoạn này có thể dè dặt suốt đời, dù vẫn tập tiến bộ được.
- Di truyền: tính "bạo dạn" có phần thừa hưởng từ bố mẹ. Hai mèo con cùng lứa, cùng cách nuôi vẫn có thể khác hẳn nhau.
- Trải nghiệm xấu: một lần bị trẻ con túm đuôi, bị khách đuổi bắt để chụp ảnh, bị tiếng nổ lớn làm giật mình — đủ để mèo gắn người lạ, tiếng động với nguy hiểm.
- Môi trường: mèo sống trong căn phòng trọ yên tĩnh, ít người qua lại, gặp năm người khách một lúc là quá tải.
- Đau, bệnh, tuổi già: mèo đau dễ tránh người hơn; mèo già giảm thị lực, thính lực dễ giật mình.
Trốn là cách đối phó, không phải vấn đề
Trong hướng dẫn về nhu cầu môi trường của AAFP và ISFM, "một chỗ an toàn" là trụ cột đầu tiên. Mèo có chỗ trốn tốt sẽ hồi phục nhanh hơn sau căng thẳng. Mèo không có chỗ trốn — hoặc bị lôi ra khỏi chỗ trốn — dễ chuyển sang cào cắn để tự vệ, hoặc căng thẳng kéo dài sinh đi bậy, bỏ ăn.
Một chỗ trốn tốt:
- Có mái che và chỉ một lối vào nhìn ra phòng: hộp các-tông lật nghiêng, ổ có mái, gầm ghế phủ vải.
- Ở trên cao nếu được: nóc tủ có lối lên, tầng trên cùng của cây leo có hộp.
- Ở phòng ít người qua lại khi có khách.
- Gần đó có nước, khay, để mèo không phải đi qua phòng khách đông người.
- Không ai được phép thò tay vào, kể cả chủ, khi mèo đang trốn.
Khi có khách: quy tắc cho người
Phần lớn thành công nằm ở việc dặn khách. Nói trước khi khách đến, vì đa số người yêu mèo lại làm đúng những điều mèo sợ nhất.
| Dặn khách nên | Dặn khách không nên |
|---|---|
| Ngồi xuống, nói chuyện bình thường, lờ mèo đi | Đi tìm mèo, cúi nhìn vào gầm giường |
| Để mèo tự lại gần, ngửi giày, ngửi tay | Gọi tên, chép miệng, đưa tay ra liền |
| Nếu mèo lại gần: chìa một ngón tay ở tầm mũi, đứng yên | Bế mèo lên, vuốt lưng, vuốt bụng |
| Tung một miếng thưởng ra xa mình (chủ đưa sẵn) | Cầm thưởng chìa sát người để "dụ" |
| Nhìn thoáng qua, chớp mắt chậm | Nhìn chằm chằm, chụp ảnh có đèn flash |
Với trẻ nhỏ: cho trẻ một nhiệm vụ cụ thể, ví dụ "ngồi trên ghế và tung thưởng khi mèo đi qua", thay vì chỉ nói "đừng đụng vào mèo".
Khi có tiệc, đám giỗ, nhiều khách ở lâu: chủ động cho mèo vào một phòng riêng đóng cửa, có đủ đồ, bật quạt hoặc tiếng nhạc nhẹ để át bớt tiếng ồn, dán giấy "xin đừng mở cửa". Mèo không cần phải "tham gia" mọi cuộc vui.
Tập dần với người lạ: kế hoạch nhiều tuần
Nguyên tắc: luôn giữ mèo dưới ngưỡng sợ. Ngưỡng sợ là mức mà mèo vẫn ăn được, vẫn nhìn quanh được. Vượt quá — mèo bỏ chạy, không ăn — là quá nhanh, phải lùi lại.
- Bắt đầu bằng mùi: nhờ một người bạn hay ghé để lại chiếc áo đã mặc. Đặt áo ở xa chỗ ăn của mèo, rải vài miếng thưởng gần đó. Dời dần lại gần.
- Người bạn đến, ngồi yên một chỗ xa, không nhìn mèo. Chủ tung thưởng về phía mèo mỗi khi mèo nhìn người lạ mà không bỏ chạy.
- Người bạn tự tung thưởng ra xa mình, không nhìn mèo. Mèo học rằng người lạ = đồ ngon rơi từ trời.
- Thu ngắn khoảng cách qua nhiều buổi: thưởng tung gần người bạn hơn. Mèo chủ động lại ngửi thì người bạn ngồi yên.
- Mở rộng: tập với người thứ hai, thứ ba, ở các thời điểm khác nhau.
Mỗi buổi chỉ vài phút, kết thúc khi mèo còn đang ổn. Một buổi vượt ngưỡng có thể kéo lùi cả tuần tiến bộ.
Sợ tiếng động: máy hút bụi, khoan tường, sấm, pháo hoa
Nhà ở Việt Nam có những tiếng động mèo rất khó chịu: hàng xóm khoan đục sửa nhà, karaoke cuối tuần, xe máy nẹt pô, sấm mùa mưa, pháo hoa đêm giao thừa.
Tiếng động bạn kiểm soát được
- Máy hút bụi: để máy nằm yên giữa phòng vài ngày, rải thưởng xung quanh. Sau đó bật ở phòng khác, cửa đóng, cho mèo ăn ở phòng xa. Dần dần bật gần hơn, ngắn hơn. Không bao giờ hút bụi chĩa về phía mèo hay "cho quen" bằng cách hút gần mèo.
- Máy sấy tóc, máy xay sinh tố: cùng nguyên tắc — bật ở xa, kèm thứ mèo thích.
Tiếng động bạn không kiểm soát được
- Tập bằng bản ghi âm: tìm bản ghi tiếng sấm, tiếng pháo hoa, mở rất nhỏ trong lúc mèo ăn hoặc chơi. Tăng âm lượng từng chút qua nhiều tuần. Nếu mèo ngừng ăn, giảm lại.
- Đêm giao thừa, mùa sấm: đóng cửa sổ, kéo rèm, cho mèo ở phòng trong cùng có chỗ trốn, bật quạt hoặc nhạc nhẹ để át tiếng. Ở nhà với mèo nếu được.
- Lúc mèo đang sợ: cứ bình thản, nói nhẹ nếu mèo tìm đến bạn, vuốt nếu mèo muốn. An ủi một con mèo sợ không làm nó "sợ hơn" — điều đó là ngộ nhận. Nhưng đừng lôi mèo khỏi chỗ trốn để dỗ.
Những việc làm hỏng mọi thứ
- Lôi mèo ra khỏi gầm giường "cho khách xem".
- Ép "đối mặt nỗi sợ": bế mèo đặt cạnh máy hút bụi, đặt vào lòng khách.
- La mắng khi mèo rít, cào lúc bị dồn — mèo đang cảnh báo đúng cách.
- Dùng tinh dầu, nhang xông để "an thần" — nhiều loại tinh dầu độc với mèo.
- Tự cho mèo uống thuốc an thần, thuốc ngủ của người.
Khi nào cần bác sĩ thú y, chuyên gia hành vi
Đưa mèo đi khám nếu mèo bỗng trở nên nhút nhát, trốn nhiều hơn hẳn so với trước; nếu nỗi sợ kéo theo bỏ ăn, đi bậy, liếm trụi lông; hoặc nếu mèo sợ đến mức không sinh hoạt được bình thường trong chính ngôi nhà của mình. Với những ca sợ hãi nặng, bác sĩ thú y có thể giới thiệu chuyên gia hành vi và cân nhắc thuốc hỗ trợ kèm kế hoạch tập luyện — quyết định đó thuộc về bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mèo cứ có khách là trốn?
Mèo đối phó với điều chưa quen bằng cách tránh xa và quan sát từ chỗ an toàn. Mèo ít được tiếp xúc người lạ khi còn nhỏ hoặc từng có trải nghiệm xấu thường trốn nhiều hơn. Hãy để mèo trốn và dặn khách đừng đi tìm mèo.
Có nên lôi mèo ra khỏi chỗ trốn không?
Không. Bị lôi ra khiến mèo sợ hơn, có thể cào cắn để tự vệ và mất lòng tin vào chủ. Hãy để mèo tự ra khi sẵn sàng, và tập làm quen dần bằng phần thưởng.
Làm sao để mèo bớt sợ người lạ?
Tập dần: bắt đầu từ mùi áo của người lạ, rồi người lạ ngồi yên ở xa và tung thưởng ra xa mình. Luôn giữ mèo ở mức vẫn ăn được, không bỏ chạy. Mỗi buổi ngắn và kết thúc khi mèo còn thoải mái.
Mèo sợ tiếng sấm, pháo hoa phải làm sao?
Đóng cửa sổ, kéo rèm, cho mèo ở phòng trong cùng có chỗ trốn, bật quạt hay nhạc nhẹ để át tiếng. Về lâu dài có thể tập bằng bản ghi âm mở rất nhỏ trong lúc mèo ăn rồi tăng dần. Nếu mèo sợ đến mức bỏ ăn thì hỏi bác sĩ thú y.
An ủi mèo khi nó sợ có làm nó sợ hơn không?
Không. Đó là ngộ nhận phổ biến. Nếu mèo tìm đến bạn, cứ bình thản vuốt và nói nhẹ. Điều cần tránh là ép mèo ra khỏi chỗ trốn hay bế mèo khi nó không muốn.
