Mèo đi vệ sinh bậy: do bệnh, do khay cát hay do căng thẳng

Mèo đi vệ sinh bậy gần như luôn có lý do, và lý do thường rơi vào bốn nhóm: bệnh (viêm bàng quang, sỏi, bệnh thận, tiểu đường, viêm khớp…), khay (bẩn, sai chỗ, sai loại cát, quá ít khay), căng thẳng (mèo mới, chuyển nhà, sửa nhà) và đánh dấu lãnh thổ. Việc đầu tiên luôn là đưa mèo đi bác sĩ thú y để loại trừ bệnh, vì nhiều bệnh đường tiết niệu biểu hiện đầu tiên bằng đúng một vũng nước tiểu trên thảm. Mắng, dí mũi vào chỗ bẩn hay xịt nước không sửa được nguyên nhân nào trong bốn nhóm đó.

Ba nguyên tắc chung khi xử lý mọi vấn đề hành vi ở mèo

Bài này mở đầu mục Vấn đề hành vi, nên trước khi đi vào chuyện khay cát, xin nói ba nguyên tắc dùng chung cho cả mục — từ cào sofa, kêu đêm đến đánh nhau.

1. Loại trừ bệnh trước. Mèo giỏi giấu đau. Một thay đổi hành vi đột ngột — đi bậy, cắn, kêu đêm, trốn — có thể là cách duy nhất mèo cho bạn biết nó đang ốm. Hướng dẫn về hành vi của AAHA và AAFP đều đặt bước khám sức khoẻ ở đầu.
2. Tìm nhu cầu bị thiếu, đừng tìm cách dập hành vi. Hướng dẫn về nhu cầu môi trường của AAFP và ISFM (2013) nêu năm trụ cột: một chỗ an toàn; nhiều nguồn tài nguyên tách rời (ăn, uống, khay, chỗ cào, chỗ ngủ, chỗ chơi); cơ hội chơi và săn mồi; tương tác với người ổn định, dễ đoán; và tôn trọng khứu giác của mèo. Phần lớn vấn đề hành vi là một trong năm trụ cột này đang hỏng.
3. Không trừng phạt, chỉ thưởng. Mèo không nối được cú đánh với việc nó làm mười phút trước. Nó chỉ học được rằng bạn đáng sợ — và mèo sợ thì càng đi bậy, càng trốn, càng cắn. Thưởng hành vi đúng (bằng đồ ăn, vuốt, chơi) và làm cho hành vi sai khó xảy ra là con đường duy nhất có hiệu quả lâu dài.

Bước một: đi bác sĩ thú y, mang theo gì

Đây là bước nhiều người muốn bỏ qua vì "nó vẫn ăn uống bình thường mà". Đừng bỏ. Những bệnh hay gây đi bậy:

Cấp cứu: mèo — nhất là mèo đực — ngồi rặn trong khay hay ngoài khay mà không ra hoặc chỉ ra vài giọt nước tiểu, kêu đau, liếm vùng sinh dục, nôn, lừ đừ. Đây có thể là tắc niệu đạo, có thể tử vong trong một hai ngày. Đi thú y ngay, kể cả lúc nửa đêm.

Mang theo khi đi khám: ảnh chụp chỗ đi bậy (sàn, chăn, góc tường đứng hay mặt phẳng), ghi chép vài ngày về số lần đi tiểu, lượng nước uống, phân, và nếu được thì một mẫu nước tiểu tươi theo hướng dẫn của phòng khám. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm nước tiểu, máu, siêu âm hoặc chụp X-quang tuỳ trường hợp.

Bước hai: phân biệt đi bậy và đánh dấu

Hai chuyện này khác nhau về động cơ nên cách xử lý cũng khác.

Nếu dấu hiệu nghiêng về đánh dấu, đọc bài riêng về xịt nước tiểu đánh dấu lãnh thổ. Phần còn lại của bài này nói về đi bậy trên mặt phẳng.

Bước ba: soi lại khay từ góc nhìn của mèo

Khi bệnh đã được loại trừ, khay là nghi can số một. Cách chọn khay, chọn cát và đặt khay được viết kỹ trong mục Khay cát và vệ sinh; ở đây chỉ là bảng kiểm nhanh để chẩn đoán:

• Gần đây có đổi loại cát, đổi khay, thêm nắp, chuyển vị trí khay không?
• Khay có được dọn ít nhất mỗi ngày một lần không? Có mùi không?
• Số khay có ít hơn số mèo cộng một không?
• Khay có đặt cạnh máy giặt, cạnh bát ăn, trong góc mà mèo khác có thể chặn lối không?
• Khay có quá nhỏ so với mèo (mèo phải xoay được người thoải mái) hoặc thành quá cao với mèo già không?
• Có từng có chuyện đáng sợ xảy ra khi mèo ở trong khay không — bị bế đi tắm, bị mèo khác phục kích, máy giặt vắt rung?

Manh mối từ chỗ đi bậy: mèo đi ngay cạnh khay thường là chê khay (bẩn, cát lạ, khay chật) hoặc đau khớp; mèo chọn một chỗ xa, kín đáo thường là sợ vị trí khay; mèo chọn chăn, thảm mềm thường là thích bề mặt đó hơn cát đang dùng hoặc đang đau bàng quang.

Bước bốn: tìm nguồn căng thẳng

Nếu khay ổn và bệnh đã loại trừ, hãy nghĩ tới những thay đổi trong vài tuần trước khi mèo bắt đầu đi bậy:

• Có thành viên mới: em bé, người ở cùng, mèo mới, chó.
• Chuyển nhà, sửa nhà, sơn lại tường, đổi đồ đạc lớn.
• Chủ đổi giờ làm, đi vắng nhiều ngày.
• Mèo lạ hay ngồi ngoài cửa sổ, ngoài ban công nhìn vào.
• Căng thẳng giữa các con mèo trong nhà: một con canh chừng lối đi tới khay.

Căng thẳng còn là yếu tố làm viêm bàng quang vô căn ở mèo nặng thêm, nên hai nhóm "bệnh" và "căng thẳng" hay đi cùng nhau. Đó là lý do bác sĩ thú y thường khuyên song song: điều trị theo chỉ định và giảm căng thẳng trong nhà.

Vì sao không được phạt

Dí mũi mèo vào vũng nước tiểu là lời khuyên cũ vẫn còn được truyền tai. Nó phản tác dụng vì:

• Mèo không hiểu bị phạt vì đi tiểu ở chỗ đó; nó hiểu là đi tiểu trước mặt chủ thì bị phạt. Lần sau nó đi ở góc kín hơn, khó phát hiện hơn.
• Bị phạt làm mèo căng thẳng thêm — mà căng thẳng là một trong các nguyên nhân gốc.
• Nếu nguyên nhân là bệnh, phạt một con mèo đang đau là làm nó đau thêm và sợ bạn.

Bắt tay làm: kế hoạch hai tuần

1. Ngày 1–3: khám thú y. Bắt đầu ghi nhật ký: giờ, chỗ, tư thế, lượng, ảnh.
2. Làm sạch đúng cách: thấm khô, dùng chất tẩy rửa có enzym phân huỷ nước tiểu dành cho thú cưng. Tránh chất tẩy có amoniac vì mùi giống nước tiểu, kéo mèo quay lại. Thảm thấm sâu có thể phải giặt nhiều lần.
3. Thêm một khay ở gần chỗ mèo hay đi bậy, dùng loại cát mèo từng dùng tốt nhất. Khi mèo dùng ổn định vài tuần, có thể dời từng chút về chỗ mong muốn.
4. Đổi ý nghĩa chỗ đi bậy: sau khi làm sạch, đặt bát ăn, ổ nằm hoặc chơi với mèo tại đó — mèo ít đi vệ sinh ở chỗ nó ăn và ngủ. Tạm thời che chỗ đó bằng tấm nhựa hay giấy bạc nếu cần.
5. Thưởng ngay khi mèo dùng khay: một miếng thưởng nhỏ, giọng nhẹ, không làm phiền lúc mèo đang đi.
6. Giảm căng thẳng: che phần dưới cửa sổ nếu mèo lạ hay nhìn vào; chia tài nguyên ra nhiều chỗ cho nhà nhiều mèo; giữ lịch ăn, chơi đều đặn.

Khi nào cần chuyên gia hành vi

Nếu đã khám, đã sửa khay, đã giảm căng thẳng mà sau vài tuần mèo vẫn đi bậy, hãy hỏi bác sĩ thú y về việc gặp bác sĩ có chuyên môn hành vi thú y. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc hỗ trợ — đó là quyết định của bác sĩ sau khi khám, không tự mua dùng.