Catnip (cây bạc hà mèo) và silvervine làm nhiều con mèo lăn lộn, dụi mặt, phấn khích trong khoảng 10–15 phút rồi tự dịu, không gây nghiện và được coi là an toàn ở lượng thường dùng. Cỏ mèo thì là chuyện khác hẳn: đó là mạ lúa mì, yến mạch hay lúa mạch non để mèo gặm, không làm mèo "phê". Ba thứ hay bị gọi lẫn với nhau, nên bài này tách bạch từng thứ.
Ba cái tên, ba loại cây
| Tên thường gọi | Là cây gì | Mèo phản ứng thế nào | Dùng để làm gì |
|---|---|---|---|
| Catnip, bạc hà mèo | Nepeta cataria, họ Hoa môi | Ngửi, liếm, dụi má, lăn lộn, có con hiếu động hơn, có con lim dim | Khơi hứng chơi, làm đồ chơi hấp dẫn hơn, giúp mèo quen chỗ mới |
| Silvervine | Actinidia polygama, họ hàng xa của kiwi, mọc ở vùng núi Đông Á | Giống catnip, ở nhiều mèo còn mạnh hơn | Thay thế cho mèo không phản ứng với catnip |
| Cỏ mèo | Mạ non của lúa mì, yến mạch, lúa mạch | Gặm, nhai, không phấn khích | Cho mèo nhu cầu nhai cỏ một chỗ an toàn |
Cần nói thêm: "bạc hà mèo" không phải bạc hà dùng nấu ăn. Các loài bạc hà thường (Mentha) được ASPCA liệt vào nhóm có thể gây rối loạn tiêu hoá ở mèo, còn tinh dầu bạc hà thì độc. Đừng mua cây bạc hà ngoài chợ về cho mèo, và tuyệt đối không xịt hay xông tinh dầu.
Catnip tác động lên mèo thế nào
Chất chính trong catnip là nepetalactone, nằm nhiều nhất ở lá và nụ hoa khô. Khi mèo ngửi, chất này tác động lên các thụ thể khứu giác, và các nghiên cứu gần đây cho thấy nó kích hoạt hệ opioid nội sinh của mèo — tức là cảm giác dễ chịu do chính cơ thể mèo tạo ra, không phải một chất gây nghiện đưa từ ngoài vào.
Phản ứng điển hình kéo dài khoảng 10–15 phút: mèo ngửi, liếm, nhai lá, dụi má và cằm vào chỗ có catnip, lăn ngửa, có khi kêu gừ gừ hoặc chảy chút nước dãi. Sau đó mèo mất hứng, và thường cần nghỉ từ nửa giờ đến vài giờ thì mới phản ứng lại được. Ngửi thì thường làm mèo hưng phấn, còn ăn lá thì nhiều con lại lim dim, thư giãn.
Không phải con mèo nào cũng phản ứng
Khả năng phản ứng với catnip có yếu tố di truyền. Các tài liệu thú y thường nêu khoảng hai phần ba số mèo trưởng thành phản ứng, phần còn lại gần như dửng dưng. Mèo con dưới khoảng ba đến sáu tháng tuổi thường chưa phản ứng, và mèo già có xu hướng phản ứng nhẹ hơn. Mèo nhà bạn không thèm để ý túi catnip không có nghĩa là hàng giả; có thể nó đơn giản là không có "gen catnip".
Silvervine và những lựa chọn khác
Năm 2017, nhóm nghiên cứu của Sebastiaan Bol công bố trên BMC Veterinary Research một thử nghiệm cho mèo ngửi bốn loại cây: catnip, silvervine, kim ngân Tatarian và rễ nữ lang (valerian). Kết quả đáng chú ý: tỉ lệ mèo phản ứng với silvervine cao hơn catnip, và phần lớn những con không phản ứng với catnip lại phản ứng với ít nhất một loại khác, nhiều nhất là silvervine.
Năm 2021, một nhóm nhà khoa học Nhật Bản công bố trên Science Advances rằng chất nepetalactol trong silvervine, khi mèo dụi mặt vào cây, bám lên lông và có tác dụng xua muỗi. Giả thuyết của họ là hành vi dụi mặt có thể từng giúp tổ tiên mèo tránh côn trùng đốt. Đây là phát hiện thú vị, nhưng không có nghĩa nên dùng silvervine thay cho thuốc phòng ve, bọ chét, muỗi — việc đó vẫn theo tư vấn thú y.
Silvervine thường bán dưới dạng que gỗ khô, bột từ quả khô hoặc bột trộn. Que gỗ để mèo gặm, cũng là một cách cho mèo nhai. Rễ nữ lang có mùi rất nồng với mũi người; kim ngân Tatarian ít gặp ở Việt Nam.
Cỏ mèo: vì sao mèo ăn cỏ
Mèo là động vật ăn thịt bắt buộc, vậy mà nhiều con vẫn hay gặm lá cây. Lý do chưa được hiểu trọn. Một số nghiên cứu khảo sát chủ nuôi cho thấy ăn cỏ là hành vi rất phổ biến ở mèo khoẻ mạnh, và phần lớn lần ăn cỏ không kèm nôn. Giả thuyết được nhắc nhiều là tập tính tổ tiên giúp đẩy giun hoặc lông ra khỏi đường ruột, nhưng đây vẫn là giả thuyết.
Điều chắc chắn hơn: nếu mèo đã thích gặm lá, thì cho nó một chậu cỏ an toàn tốt hơn nhiều so với để nó tìm đến cây cảnh trong nhà, mà nhiều loại cây cảnh phổ biến ở Việt Nam như trầu bà, vạn niên thanh, lưỡi hổ có thể gây hại, còn hoa ly thì cực độc. Danh sách đầy đủ có ở mục Nhà cho mèo.
Tự trồng cỏ mèo trên bệ cửa sổ
- Mua hạt lúa mì hoặc yến mạch dùng để gieo mạ (ở các cửa hàng hạt giống, cửa hàng thú cưng).
- Ngâm hạt nước sạch 6–8 tiếng, gieo dày lên khay đất sạch hoặc giá thể xơ dừa, phủ lớp mỏng.
- Tưới ẩm, đặt nơi có ánh sáng, tránh nắng gắt buổi trưa. Ở nhiệt độ Việt Nam, mạ lên nhanh, chừng một tuần đã cao vài phân.
- Khi cỏ cao khoảng một gang tay thì đặt cho mèo gặm. Gieo xen hai khay cách nhau một tuần để luôn có khay non.
- Mùa nồm, để ý mốc trắng ở gốc. Thấy mốc là bỏ cả khay.
Không dùng phân hoá học, thuốc trừ sâu hay đất trộn phân bón có hạt. Nếu mèo ăn cỏ rồi nôn thỉnh thoảng thì thường không đáng ngại; nôn nhiều lần trong ngày hay nôn kèm bỏ ăn thì xem bài mèo nôn ở mục Sức khoẻ phổ thông.
Dùng catnip và silvervine cho khéo
Lượng và tần suất
Chỉ cần một nhúm nhỏ — rắc lên đồ chơi, chà vào cây cào, nhét trong một chiếc tất cũ buộc kín. Catnip khô để lâu mất mùi, nên cất trong hũ kín, tránh nắng; vò nhẹ trước khi dùng để mùi thoát ra. Dùng vài lần mỗi tuần thay vì hằng ngày giúp mèo không bị "lờn".
Khi nào dùng có ích
- Hướng mèo tới cây cào mới: chà một chút catnip hay bột silvervine vào trụ cào.
- Làm quen lồng vận chuyển: đặt một ít trong lồng mở cửa, để mèo tự vào ra.
- Khơi hứng chơi cho mèo lười: đồ chơi có catnip thường được chú ý hơn.
- Làm đồ chơi tự làm hấp dẫn hơn: tất cũ nhồi catnip, cuộn giấy gấp kín đầu.
Khi nào nên cẩn thận
- Một số mèo trở nên hơi gắt khi đang "phê", có con vồ cắn mạnh hơn bình thường. Lần đầu dùng hãy quan sát, đừng cầm đồ chơi sát tay.
- Nhà nhiều mèo: hai con cùng hưng phấn trên một túi catnip có thể cãi nhau. Rải riêng mỗi con một chỗ.
- Mèo ăn nhiều lá catnip khô có thể bị nôn hoặc đi ngoài lỏng. Đó là lý do chỉ dùng một nhúm.
- Dạng xịt "hương catnip" có thành phần không rõ ràng; ưu tiên lá khô nguyên chất hoặc que silvervine.
Bắt tay làm: thử xem mèo nhà mình thuộc nhóm nào
| Ngày | Thử gì | Ghi lại |
|---|---|---|
| 1 | Một nhúm catnip khô vò nhẹ, đặt trên một miếng vải | Có ngửi, dụi, lăn không; kéo dài bao lâu |
| 3 | Một que silvervine hoặc chút bột | Phản ứng mạnh hơn, yếu hơn hay không |
| 5 | Một khay cỏ mèo | Có gặm không, gặm xong có nôn không |
| 7 | Lặp lại thứ mèo thích nhất trên cây cào hoặc trong lồng | Mèo có chịu cào, chịu vào lồng hơn không |
Mèo con dưới sáu tháng thì đừng vội kết luận; thử lại khi mèo lớn hơn.
Khi nào cần bác sĩ thú y
Catnip, silvervine và cỏ mèo đều không phải thuốc, không chữa được căng thẳng kéo dài hay bệnh gì cả. Hãy đưa mèo đi khám nếu sau khi ăn cỏ hay catnip mèo nôn nhiều lần, bỏ ăn, đi ngoài ra máu, lừ đừ; hoặc nếu bạn không chắc mèo đã gặm phải cây gì — mang theo một nhánh hoặc ảnh chụp cây đó. Nghi mèo đã tiếp xúc với hoa ly hay nước trong bình cắm ly thì đi ngay, không chờ triệu chứng.
Câu hỏi thường gặp
Catnip có làm mèo nghiện không?
Không. Nepetalactone trong catnip kích hoạt cảm giác dễ chịu do chính cơ thể mèo tạo ra, kéo dài khoảng 10–15 phút rồi tự hết, và mèo cần nghỉ một thời gian mới phản ứng lại. Không có ghi nhận về nghiện hay hội chứng cai.
Vì sao mèo nhà mình không phản ứng với catnip?
Khả năng phản ứng có yếu tố di truyền; khoảng một phần ba mèo trưởng thành gần như không để ý tới catnip. Mèo con dưới ba đến sáu tháng tuổi cũng thường chưa phản ứng. Có thể thử silvervine, vì nhiều mèo không phản ứng với catnip lại phản ứng với silvervine.
Cỏ mèo có phải là catnip không?
Không. Cỏ mèo là mạ non của lúa mì, yến mạch hay lúa mạch để mèo gặm, không làm mèo phấn khích. Catnip là cây Nepeta cataria chứa nepetalactone, thứ làm mèo lăn lộn, dụi mặt.
Mèo con mấy tháng thì dùng catnip được?
Catnip không độc với mèo con, nhưng phần lớn mèo dưới khoảng ba đến sáu tháng tuổi chưa phản ứng. Không cần dùng sớm; đợi mèo lớn rồi thử với một nhúm nhỏ.
Cho mèo ăn bạc hà thường có được không?
Không nên. Bạc hà nấu ăn (Mentha) khác loài với bạc hà mèo và có thể làm mèo rối loạn tiêu hoá; tinh dầu bạc hà thì độc với mèo. Chỉ dùng catnip, silvervine hoặc cỏ mèo dành riêng cho mèo.
