Một con mèo nuôi trong nhà nên được chủ chơi cùng ít nhất hai đến ba lượt mỗi ngày, mỗi lượt chừng 10–15 phút, tốt nhất là ngay trước bữa ăn. Lý do không nằm ở chuyện "cho mèo vui": chơi là cách duy nhất để mèo nhà làm trọn chuỗi săn mồi mà bộ não của nó vẫn đòi hỏi, dù bát ăn lúc nào cũng đầy.
Bài này là bức tranh chung cho cả mục Chơi & vận động. Cách cầm cần câu, cách dùng bút laser, catnip, bánh đố thức ăn hay dắt mèo đi dạo đều có bài riêng; ở đây ta trả lời câu gốc: vì sao mèo cần chơi, cần bao nhiêu, và chơi lúc nào thì có ích nhất.
Mèo nhà vẫn là một thợ săn chính hiệu
Mèo nhà sống cạnh con người đã vài nghìn năm, nhưng khác chó, nó gần như không bị con người chọn giống để làm việc gì khác ngoài chính nghề cũ: bắt chuột. Bộ máy săn mồi vì thế còn nguyên. Trong sách Cat Sense, nhà sinh học John Bradshaw mô tả mèo là loài săn đơn độc, đi săn nhiều lần trong ngày, mỗi lần nhắm vào một con mồi nhỏ. Một con mèo sống tự do thường được ước tính bắt khoảng chục con mồi nhỏ mỗi ngày, và số lần rình rồi hụt còn nhiều hơn thế nhiều.
Điều quan trọng là động lực săn không tắt khi mèo đã no. Nhiều quan sát cho thấy mèo vừa ăn xong vẫn sẵn sàng rình một con thằn lằn chạy qua. Nói cách khác, bát hạt đầy giải quyết cơn đói, nhưng không giải quyết được nhu cầu được rình, được đuổi, được vồ. Nhu cầu ấy không có chỗ thoát thì sẽ tự tìm chỗ: bàn chân chủ lúc đi ngang hành lang, cuộn giấy vệ sinh, con mèo kia trong nhà, hay những cơn chạy loạn lúc ba giờ sáng.
Hướng dẫn về nhu cầu môi trường của mèo do AAFP và ISFM công bố năm 2013 xếp "cơ hội thể hiện hành vi săn mồi và chơi" vào một trong năm trụ cột mà mọi con mèo nuôi đều cần. Chơi vì thế không phải món quà thêm, mà là một phần của chăm sóc cơ bản, giống như nước sạch và khay cát.
Chuỗi săn mồi: chơi đúng là đi trọn một vòng
Một lần săn của mèo có trình tự khá rõ. Chơi có ích nhất khi mô phỏng được trọn vòng này, thay vì chỉ có đoạn giữa.
| Bước | Mèo làm gì | Khi chơi, chủ làm gì |
|---|---|---|
| Định vị | Nghe, nhìn, đánh hơi, tai xoay về phía tiếng động | Cho đồ chơi sột soạt sau mép ghế, dưới tấm thảm |
| Rình | Hạ thấp người, bước chậm, mắt dán vào mục tiêu | Để đồ chơi đứng yên vài giây, rồi nhích từng chút |
| Đuổi | Chạy nước rút ngắn, rất nhanh | Kéo đồ chơi chạy ra xa mèo, không lao vào mặt mèo |
| Vồ, bắt | Bật nhảy, chụp bằng hai chân trước, cắn giữ | Thỉnh thoảng cho mèo bắt được thật, giữ yên vài giây |
| Ăn | Ăn con mồi | Cho bữa ăn hoặc vài viên thưởng ngay sau lượt chơi |
| Chải lông, ngủ | Liếm lông, tìm chỗ nằm | Để mèo yên, đừng khơi chơi tiếp |
Hai lỗi phổ biến nhất của người mới nuôi là không bao giờ cho mèo bắt được, và chơi xong thì bỏ đi mà không có gì để "ăn". Mèo khi đó dừng lại ở trạng thái hưng phấn dở dang, vẫn đuôi quất, mắt to, và rất dễ quay sang vồ chân chủ.
Bao nhiêu là đủ: con số tham khảo theo tuổi
Không có con số tuyệt đối cho mọi con mèo. Các tổ chức phúc lợi mèo như iCatCare khuyên nên chia thành nhiều lượt ngắn, vì mèo vốn săn theo kiểu bùng nổ ngắn, không chạy bền như chó. Một lượt chơi tốt thường chỉ kéo dài vài phút đến mười lăm phút là mèo đã thở nhanh, nằm xuống, hết hứng.
| Lứa tuổi | Gợi ý số lượt mỗi ngày | Độ dài một lượt | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Mèo con 2–6 tháng | Nhiều lượt rải rác, theo hứng | 5–10 phút | Tự chơi rất nhiều; chủ cần dạy chơi với đồ chơi, không với tay |
| Mèo choai 6 tháng – 2 tuổi | 3–4 lượt | 10–15 phút | Giai đoạn nhiều năng lượng nhất, hay phá nếu thiếu chơi |
| Mèo trưởng thành | 2–3 lượt | 10–15 phút | Các giống năng động như Bengal, Abyssinian cần nhiều hơn |
| Mèo già | 2 lượt nhẹ trở lên | 5–10 phút | Đồ chơi kéo sát sàn, ít bắt nhảy cao |
Cách biết con mèo của mình đã đủ hay chưa thực tế hơn mọi bảng: sau lượt chơi, mèo có thở hơi nhanh, nằm duỗi ra và đi chải lông không? Buổi tối mèo có ngủ yên hay vẫn chạy vòng quanh nhà? Ban ngày có hay vồ chân người không? Mèo ngủ khoảng 12–16 tiếng mỗi ngày là bình thường, nhưng một con mèo ngủ cả ngày rồi thức phá cả đêm thường là con đang thiếu hoạt động có định hướng.
Lưu ý nhỏ về nhiệt độ: mùa nóng ở Việt Nam, nhất là phòng trọ mái tôn hay căn hộ hướng tây, hãy dời lượt chơi sang sáng sớm hoặc tối. Mèo thở há miệng như chó khi chơi là dấu hiệu phải dừng ngay, cho nghỉ chỗ mát; nếu vài phút không hết, đó là việc cần gọi bác sĩ thú y.
Chơi lúc nào thì có ích nhất
Trước bữa ăn
Đây là thời điểm vàng, vì nó khép được vòng săn – ăn. Chơi xong cho ăn, mèo ăn xong tự đi chải lông rồi ngủ. Với nhà đi làm cả ngày, một lượt trước bữa sáng và một lượt trước bữa tối đã giải quyết được phần lớn chuyện mèo phá phách.
Trước giờ chủ đi ngủ
Mèo hoạt động mạnh lúc chạng vạng và rạng sáng. Một lượt chơi đủ mệt lúc chín, mười giờ tối, tiếp theo là một bữa nhỏ, giúp nhiều nhà thoát được cảnh bị mèo cào cửa phòng lúc nửa đêm. Muốn đi sâu chuyện mèo đánh thức chủ, xem bài về mèo kêu đêm trong mục Vấn đề hành vi.
Khi có thay đổi trong nhà
Có khách ở lại, chuyển đồ đạc, có em bé, có mèo mới — những lúc này mèo dễ căng thẳng. Giữ nguyên giờ chơi quen thuộc là một trong những cách đơn giản nhất để mèo thấy cuộc sống vẫn còn chỗ dự đoán được.
Chơi một mình và chơi cùng chủ khác nhau thế nào
Đồ chơi để sẵn trên sàn — bóng, chuột vải, chuột nhồi catnip — có ích, nhưng không thay được lượt chơi có người cầm. Đồ vật nằm yên không cư xử như con mồi. Mèo vờn nó vài lần rồi bỏ. Cần câu có người điều khiển thì khác: nó biết trốn, biết dừng, biết chạy ngược hướng, đúng như một con mồi thật.
Đồ chơi tự chơi vẫn nên có, với hai mẹo nhỏ:
- Xoay vòng. Chia đồ chơi làm ba bốn nhóm, mỗi tuần chỉ để một nhóm ra ngoài, cất các nhóm khác vào hộp kín. Đồ "mới" trở lại sau ba tuần hấp dẫn hơn hẳn đồ nằm mãi một chỗ.
- Đặt ở chỗ có chuyện để làm. Một con chuột vải trong hộp giấy có lỗ, một quả bóng trong bồn tắm khô, hấp dẫn hơn đồ chơi nằm giữa sàn.
Còn những đồ dây dài — cần câu, dây ruy băng — thì cất đi sau mỗi lượt. Mèo nuốt dây có thể bị tắc ruột kiểu "dị vật dạng sợi", một ca phải mổ. Chi tiết ở bài đồ vật nguy hiểm trong nhà thuộc mục Nhà cho mèo.
Nhà có nhiều mèo
Đừng mặc định hai con mèo sẽ tự chơi với nhau thay chủ. Có cặp rượt đuổi vui vẻ, có cặp chỉ đơn giản là sống chung một nhà. Khi chơi cần câu, con mạnh dạn thường giành hết, con nhút nhát ngồi nhìn. Cách xử lý:
- Chơi riêng từng con trong phòng khác nhau, hoặc mỗi tay một cần câu, kéo hai hướng.
- Con nhút nhát cần đồ chơi chạy xa, chậm, ẩn hiện sau đồ đạc; đừng đưa sát mặt.
- Cuối lượt, mỗi con có phần thưởng riêng ở chỗ riêng, để không biến lượt chơi thành cuộc tranh ăn.
Rượt đuổi giữa hai mèo mà một con luôn là con bị đuổi, hay trốn, hay rít, thì đó không còn là chơi. Bài "mèo trong nhà đánh nhau" ở mục Vấn đề hành vi nói cách phân biệt và giới thiệu lại.
Bắt tay làm: một tuần lập thói quen chơi
- Chọn hai mốc cố định. Ví dụ 6 giờ 30 sáng trước bữa sáng, 21 giờ trước bữa tối nhỏ. Mèo học giờ rất nhanh.
- Chuẩn bị một cần câu và một con mồi để bắt. Đầu cần lông vũ hoặc vải mềm, cỡ con chuột nhỏ.
- Ghi lại phản ứng. Một cuốn sổ hoặc ghi chú trên điện thoại: hôm nay mèo thích kiểu nào, chạy dưới sàn hay thích bay, chơi bao lâu thì nằm.
- Kết thúc bằng một cú bắt được và một bữa ăn. Không bỏ đi giữa chừng.
- Xoay vòng đồ chơi tự chơi vào mỗi sáng thứ Hai.
- Sau bảy ngày, so lại: đêm có yên hơn không, mèo có bớt vồ chân không.
Nhiều chủ thấy thay đổi rõ ngay trong tuần đầu. Nếu sau vài tuần mèo vẫn bồn chồn, kêu nhiều, phá nhiều, hãy xem lại các trụ cột khác của môi trường: chỗ trốn trên cao, khay cát, chỗ ăn có bị tranh giành không.
Khi nào cần bác sĩ thú y
Một con mèo từng ham chơi tự nhiên bỏ chơi không phải là chuyện "lớn rồi lười". Mèo giỏi giấu đau. Đi khám khi:
- Mèo không còn nhảy lên chỗ quen, ngại cầu thang, chơi một lúc là nằm — có thể là đau khớp, rất hay bị bỏ sót ở mèo từ trung niên.
- Mèo thở nhanh, thở há miệng sau vài phút chơi nhẹ, hoặc ho.
- Đột ngột tăng động, chạy loạn kèm gầy đi, ăn nhiều, uống nhiều — ở mèo lớn tuổi có thể là cường giáp.
- Mèo bỏ chơi kèm bỏ ăn, trốn kỹ, đi vệ sinh khác thường.
Mang theo ghi chép thói quen chơi của mấy tuần gần nhất; với bác sĩ, "trước đây chơi 15 phút, hai tuần nay chỉ được 2 phút" là thông tin rất có giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Mèo cần chơi bao nhiêu phút mỗi ngày?
Với mèo trưởng thành, mức tham khảo là hai đến ba lượt, mỗi lượt 10–15 phút. Mèo choai và các giống năng động cần nhiều hơn, mèo già cần lượt ngắn và nhẹ hơn. Quan trọng là chia nhỏ nhiều lượt chứ không dồn một buổi dài.
Mèo nhà có cần chơi nếu đã được ăn no?
Có. Động lực săn ở mèo không tắt khi no, nên bát đầy không thay được nhu cầu rình, đuổi, vồ. Thiếu chỗ thoát, năng lượng đó thường biến thành phá phách, vồ chân người hoặc chạy loạn ban đêm.
Nên chơi với mèo trước hay sau khi ăn?
Trước khi ăn là tốt nhất, vì nó mô phỏng đúng trình tự săn rồi ăn. Sau bữa ăn mèo có xu hướng chải lông và ngủ. Chơi mạnh ngay sau khi mèo vừa ăn no cũng có thể làm vài con nôn.
Mèo nuôi một mình có cần nuôi thêm con nữa cho có bạn chơi không?
Không nhất thiết. Mèo là loài săn đơn độc, nhiều con sống một mình rất ổn nếu được chủ chơi đều. Nuôi thêm mèo chỉ để "có bạn chơi" mà không chuẩn bị giới thiệu cẩn thận có thể sinh xung đột kéo dài.
Vì sao mèo hay chạy loạn vào ban đêm?
Mèo hoạt động mạnh lúc chạng vạng và rạng sáng, lại ngủ nhiều ban ngày khi nhà vắng. Một lượt chơi đủ mệt trước giờ chủ đi ngủ, kèm một bữa nhỏ, thường giảm đáng kể những cơn chạy đêm.
Mèo đột nhiên không chịu chơi nữa có sao không?
Nên để ý, nhất là khi đi kèm ngại nhảy, ăn ít, trốn nhiều hoặc đi vệ sinh khác thường. Mèo giỏi giấu đau, và đau khớp hay bệnh nội khoa thường lộ ra đầu tiên qua việc bỏ chơi. Khi đó hãy đưa mèo đi khám thú y.
