FIP (viêm phúc mạc truyền nhiễm ở mèo) là bệnh do một dạng biến đổi của coronavirus mèo gây ra trong chính cơ thể con mèo bị bệnh, hay gặp nhất ở mèo dưới hai tuổi. Trước năm 2019, FIP gần như luôn tử vong. Từ khi các nghiên cứu về thuốc kháng virus mới được công bố, nhiều con mèo đã được điều trị lui bệnh dưới sự theo dõi của bác sĩ thú y. Bệnh khó chẩn đoán, dấu hiệu dễ nhầm, nên mèo con sốt kéo dài, bụng to dần hay sụt cân không rõ lý do cần được khám sớm.
Coronavirus mèo và FIP: hai chuyện khác nhau
Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm nhất. Coronavirus mèo (FCoV) — không liên quan gì đến virus gây COVID-19 ở người — là loại virus đường ruột rất phổ biến, nhất là ở nơi nuôi nhiều mèo. Phần lớn mèo nhiễm FCoV không có triệu chứng hoặc chỉ tiêu chảy nhẹ một thời gian.
FIP xảy ra khi, ở một số ít con mèo nhiễm, virus biến đổi bên trong cơ thể con mèo đó, chuyển từ "sống ở ruột" sang xâm nhập vào một loại tế bào miễn dịch (đại thực bào) và lan khắp cơ thể. Phản ứng viêm dữ dội của chính hệ miễn dịch với virus biến đổi gây ra bệnh.
Hệ quả quan trọng:
- Mèo có kháng thể coronavirus không có nghĩa là mèo bị FIP hoặc sẽ bị FIP.
- FIP thường không được coi là lây trực tiếp từ mèo bệnh sang mèo khác theo kiểu dịch; thứ lây là coronavirus đường ruột thông thường, qua phân trong khay cát dùng chung.
- Vì sao một con phát bệnh còn con khác thì không phụ thuộc vào tuổi, di truyền, mức độ căng thẳng, lượng virus — chưa thể đoán trước cho từng con.
Mèo nào dễ mắc
| Yếu tố | Ghi nhận |
|---|---|
| Tuổi | Phần lớn ca ở mèo dưới 2 tuổi, đặc biệt từ vài tháng đến khoảng 1 tuổi rưỡi; mèo già cũng có thể mắc |
| Môi trường | Nơi nuôi đông mèo, dùng chung khay cát (trại nhân giống, nhà tạm nuôi, cửa hàng) |
| Căng thẳng | Tách mẹ, chuyển nhà, triệt sản, tiêm phòng, nhập đàn mới thường xảy ra trước khi phát bệnh vài tuần đến vài tháng — có liên quan nhưng không phải nguyên nhân duy nhất |
| Di truyền | Một số dòng, một số giống mèo thuần chủng có vẻ hay gặp hơn; dữ liệu còn đang được nghiên cứu |
Hai thể bệnh: ướt và khô
| Thể ướt (có tràn dịch) | Thể khô (không tràn dịch) | |
|---|---|---|
| Chuyện gì xảy ra | Mạch máu viêm, dịch rỉ ra tích trong bụng hoặc ngực | Các ổ viêm nhỏ hình thành ở nhiều cơ quan: thận, gan, hạch, mắt, não |
| Dấu hiệu chủ nuôi hay thấy | Bụng to dần như "bụng bầu" mà lưng, mông vẫn gầy; khó thở nếu dịch ở ngực | Sốt kéo dài, sụt cân, chậm lớn; mắt đổi màu, đục, xuất huyết trong mắt; đi loạng choạng, co giật |
| Diễn tiến | Thường nhanh | Thường chậm hơn, khó nhận ra |
Hai thể có thể chuyển sang nhau, và nhiều mèo có dấu hiệu của cả hai. Dấu hiệu chung ở cả hai thể: sốt lên xuống không đáp ứng kháng sinh, chán ăn, sụt cân, lông xơ, li bì, có khi vàng da (lợi, lòng tai ngả vàng).
Vì sao FIP khó chẩn đoán
Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào trên mẫu máu cho câu trả lời "có" hoặc "không" chắc chắn. Bác sĩ thú y ghép nhiều mảnh lại với nhau:
- Bệnh sử: tuổi, nguồn gốc, môi trường sống, sự kiện căng thẳng gần đây.
- Khám lâm sàng: sốt, dịch bụng, mắt, thần kinh.
- Xét nghiệm máu: tỉ lệ albumin/globulin, thiếu máu, bạch cầu, bilirubin.
- Phân tích dịch nếu có tràn dịch: dịch vàng, sánh, nhiều đạm là gợi ý mạnh.
- Siêu âm, X-quang.
- Xét nghiệm tìm virus trong dịch hoặc mô (như PCR), đôi khi sinh thiết.
Với thể ướt, chẩn đoán thường dễ hơn nhờ phân tích dịch. Thể khô khó hơn nhiều và có thể cần thời gian. Điều chủ nuôi làm được: kể lại bệnh sử đầy đủ, đồng ý cho bác sĩ làm những xét nghiệm cần thiết, và hỏi rõ "khả năng là FIP đến đâu, còn bệnh nào khác cần loại trừ".
Điều trị hiện nay: hy vọng có thật, nhưng phải đi qua bác sĩ
Năm 2019, nhóm nghiên cứu của Đại học California, Davis do Niels Pedersen dẫn đầu công bố kết quả thử nghiệm một thuốc kháng virus nhóm tương tự nucleoside trên mèo mắc FIP tự nhiên, với tỉ lệ lui bệnh cao — điều trước đó gần như không ai dám mong. Kể từ đó, các thuốc kháng virus cùng hướng đã được nghiên cứu thêm và ở một số nước đã có sản phẩm hợp pháp do bác sĩ thú y kê. Các phác đồ trong nghiên cứu thường kéo dài khoảng 12 tuần, cần theo dõi xét nghiệm định kỳ, và vẫn có ca tái phát.
Bài này cố ý không nêu tên thuốc, không bàn liều, không bàn nguồn mua. Lý do:
- Liều thay đổi theo thể bệnh (ướt, khô, mắt, thần kinh) và theo cân nặng thay đổi từng tuần.
- Sản phẩm trôi nổi không rõ hàm lượng; dùng thiếu liều có thể làm điều trị thất bại, dùng sai cách có thể gây hại.
- Mèo FIP thường cần thêm chăm sóc hỗ trợ: chọc hút dịch khi khó thở, điều chỉnh dinh dưỡng, xử lý thiếu máu, theo dõi chức năng gan thận.
- Bác sĩ cần đánh giá đáp ứng qua xét nghiệm để quyết định khi nào dừng thuốc.
Nếu mèo nghi FIP, hãy tìm bác sĩ thú y có kinh nghiệm điều trị bệnh này và bàn thẳng về lựa chọn, chi phí, thời gian theo dõi.
Chủ nuôi làm được gì
Khi mèo đang được chẩn đoán, điều trị
- Ghi chép mỗi ngày: nhiệt độ nếu bác sĩ hướng dẫn đo, cân nặng mỗi tuần, lượng ăn, mức hoạt động, vòng bụng (nếu thể ướt), mắt, dáng đi.
- Chụp ảnh, quay video mắt và dáng đi để so sánh.
- Giữ mèo ăn được: thức ăn ngon, mềm, hâm ấm; báo bác sĩ ngay khi mèo ăn kém.
- Giảm căng thẳng: phòng yên tĩnh, ấm, có chỗ trốn.
- Đúng giờ, đủ liệu trình theo bác sĩ, không tự dừng khi thấy mèo khoẻ lên.
- Đi khám ngay nếu mèo khó thở, co giật, bỏ ăn, li bì.
Khi nhà có nhiều mèo
- Mèo khác trong nhà rất có thể cũng đã tiếp xúc coronavirus — chuyện này phổ biến và phần lớn sẽ không phát bệnh.
- Đủ khay cát (số mèo cộng một), xúc hằng ngày, đặt khay xa chỗ ăn để giảm lây coronavirus qua phân.
- Hạn chế nhận thêm mèo mới trong thời gian này, giảm mật độ nếu nhà đông.
- Hỏi bác sĩ khi nào an toàn để đón mèo mới sau khi một mèo mất vì FIP.
Phòng ngừa: làm được đến đâu
Không có cách chắc chắn phòng FIP. Ở nhiều nước có một loại vaccine FIP dạng nhỏ mũi, nhưng các hướng dẫn tiêm phòng quốc tế xếp nó vào nhóm "không khuyến nghị" thường quy vì hiệu quả hạn chế. Những việc thực tế:
- Giữ số mèo trong nhà vừa phải, đủ khay cát sạch.
- Khi nhận mèo con, hỏi về môi trường nuôi của mèo mẹ, mật độ mèo.
- Giảm các sự kiện căng thẳng dồn dập cho mèo con mới về (chuyển nhà, tiêm phòng, triệt sản liên tiếp) — bàn lịch với bác sĩ.
- Đưa mèo con đi khám khi sốt không rõ nguyên nhân, chậm lớn, bụng to bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh FIP ở mèo có chữa được không?
Trước đây FIP gần như luôn tử vong. Từ năm 2019, các nghiên cứu về thuốc kháng virus mới cho thấy nhiều mèo đạt lui bệnh khi được điều trị đủ liệu trình và theo dõi sát. Việc điều trị phải do bác sĩ thú y chỉ định và theo dõi, vẫn có khả năng tái phát.
FIP có lây sang mèo khác không?
Thứ lây giữa các mèo là coronavirus đường ruột thông thường, chủ yếu qua phân trong khay cát dùng chung. FIP xảy ra khi virus biến đổi bên trong một con mèo cụ thể, nên phần lớn mèo tiếp xúc sẽ không phát bệnh. Vẫn nên giữ khay cát sạch và đủ số lượng.
FIP có lây sang người không?
Không. Coronavirus mèo gây FIP không lây sang người và không liên quan đến virus gây COVID-19.
Dấu hiệu mèo bị FIP là gì?
Sốt kéo dài không đáp ứng kháng sinh, chán ăn, sụt cân, chậm lớn, bụng to dần, khó thở, mắt đổi màu hoặc đục, đi loạng choạng. Những dấu hiệu này cũng gặp ở bệnh khác, nên cần bác sĩ thú y khám và xét nghiệm.
Mèo có kháng thể coronavirus có phải bị FIP không?
Không. Kháng thể coronavirus rất phổ biến, nhất là ở nơi nuôi nhiều mèo, và chỉ cho biết mèo từng tiếp xúc virus. Chẩn đoán FIP phải dựa trên nhiều xét nghiệm và dấu hiệu lâm sàng.
