Mèo già cũng có thể "lú lẫn": giới thú y gọi là hội chứng suy giảm nhận thức ở mèo (feline cognitive dysfunction), có nhiều điểm giống bệnh sa sút trí tuệ ở người. Dấu hiệu hay gặp là kêu to vào ban đêm, đi lang thang, lạc ngay trong nhà, quên chỗ khay cát, thay đổi cách gần gũi chủ, đảo lộn giờ ngủ. Hội chứng này chỉ được kết luận sau khi bác sĩ thú y loại trừ các bệnh khác có dấu hiệu tương tự, như tăng huyết áp, cường giáp, bệnh thận hay đau khớp.
Chuyện gì xảy ra trong não mèo già
Các nghiên cứu trên não mèo già ghi nhận những thay đổi giống người cao tuổi: mất bớt tế bào thần kinh, giảm lưu lượng máu não, tích tụ một số protein bất thường (như beta-amyloid), tổn thương do gốc tự do tích luỹ theo năm tháng. Những thay đổi này làm giảm trí nhớ, khả năng định hướng, khả năng học và thích nghi.
Hội chứng này phổ biến dần theo tuổi. Các nghiên cứu khảo sát chủ nuôi được trích dẫn nhiều cho thấy một tỉ lệ đáng kể mèo trên 11 tuổi có ít nhất một thay đổi hành vi liên quan tới tuổi già, và tỉ lệ đó tăng lên rõ ở mèo từ 15 tuổi trở lên. Nhiều ca không được phát hiện vì chủ nghĩ mèo "già nên khó tính".
Dấu hiệu: những thay đổi hành vi theo từng nhóm
Các bác sĩ thú y hay dùng một danh sách gợi nhớ gồm các nhóm thay đổi hành vi. Bảng dưới gom lại theo cách dễ quan sát ở nhà:
| Nhóm | Biểu hiện có thể thấy |
|---|---|
| Kêu | Kêu to, kéo dài, đặc biệt ban đêm; kêu như đang gọi ai mà không có lý do rõ |
| Tương tác | Bám chủ quá mức hoặc ngược lại, thờ ơ, không ra đón; gắt gỏng với mèo khác, người quen |
| Ngủ – thức | Ngủ nhiều ban ngày, thức và đi lại ban đêm |
| Đi vệ sinh | Quên khay, tè hoặc ị cạnh khay hay ở chỗ lạ |
| Định hướng | Đứng nhìn tường, nhìn vào khoảng không; kẹt ở góc phòng, sau đồ đạc, không biết lùi ra; đi nhầm cửa |
| Hoạt động | Đi vòng vòng không mục đích; hoặc giảm hẳn chơi, giảm tìm tòi; liếm lông kém đi |
| Lo âu | Bồn chồn, dễ hoảng hơn với thay đổi nhỏ, sợ ở một mình |
| Học và nhớ | Quên thói quen đã có, quên chỗ để bát, không nhận ra tín hiệu quen (tiếng mở hộp pate, tên gọi) |
Một hai thay đổi thoáng qua chưa nói lên điều gì. Đáng lưu ý khi các thay đổi kéo dài, tăng dần, hoặc nhiều nhóm cùng xuất hiện.
Những bệnh "đóng giả" lú lẫn — phải loại trừ trước
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Rất nhiều bệnh ở mèo già gây đúng những dấu hiệu trên, và nhiều bệnh trong số đó điều trị được:
| Bệnh | Vì sao giống lú lẫn |
|---|---|
| Tăng huyết áp | Gây kêu đêm, mất phương hướng, có khi mù đột ngột; có thể tổn thương não |
| Cường giáp | Bồn chồn, kêu nhiều, đi lại liên tục, đói ăn |
| Bệnh thận mạn | Chất độc tích tụ gây mệt, lơ mơ; tiểu nhiều nên đi vệ sinh ngoài khay |
| Viêm khớp, đau | Ít hoạt động, cáu gắt, không vào được khay thành cao, kêu khi di chuyển |
| Mất thị lực, thính lực | Va vấp, giật mình, kêu to vì không nghe thấy chính mình |
| Tiểu đường | Tiểu nhiều, đi vệ sinh ngoài khay, mệt |
| Bệnh răng | Đau làm đổi tính nết, giảm ăn |
| Khối u não, bệnh thần kinh | Thay đổi hành vi, đi vòng, co giật |
Nhiều mèo già có cùng lúc vài bệnh. Một con mèo vừa tăng huyết áp vừa viêm khớp vừa suy giảm nhận thức là chuyện có thể xảy ra. Vì vậy hãy chuẩn bị cho bác sĩ khám kỹ: xét nghiệm máu, nước tiểu, đo huyết áp, khám mắt, khám khớp.
Chẩn đoán và điều trị
Không có một xét nghiệm nào "đo" được suy giảm nhận thức ở mèo. Bác sĩ kết luận dựa trên bệnh sử hành vi do chủ nuôi kể, kết hợp với việc loại trừ bệnh khác. Đây là lý do sổ ghi chép và video của bạn có giá trị đặc biệt.
Hội chứng này không chữa khỏi, nhưng có thể làm chậm và giảm khó chịu:
- Điều chỉnh môi trường — phần chủ nuôi làm được nhiều nhất, xem mục dưới.
- Chế độ ăn: một số thức ăn bổ sung chất chống oxy hoá, axit béo omega-3 và các chất hỗ trợ não đã được nghiên cứu ở chó và mèo già; bác sĩ sẽ tư vấn có phù hợp với mèo của bạn và với bệnh nền (như bệnh thận) hay không.
- Thuốc: tuỳ từng con, bác sĩ có thể kê thuốc hỗ trợ giấc ngủ, giảm lo âu hoặc điều trị bệnh đi kèm. Không tự dùng thuốc ngủ, thuốc an thần của người — nhiều loại nguy hiểm cho mèo.
- Điều trị bệnh nền: kiểm soát huyết áp, tuyến giáp, giảm đau khớp thường làm hành vi cải thiện rõ.
Sắp xếp nhà cho mèo già lú lẫn
Giữ mọi thứ ổn định, dễ đoán
- Không dời bát ăn, khay cát, chỗ ngủ. Nếu phải dời, dời từ từ và để chỗ cũ thêm một thời gian.
- Giữ giờ ăn, giờ chơi, giờ tắt đèn đều đặn mỗi ngày.
- Hạn chế sửa nhà, chuyển đồ đạc lớn, khách ở lại lâu.
Thu nhỏ "thế giới" của mèo
- Nếu mèo hay lạc, cho mèo ở chủ yếu trong một hai phòng có đủ: khay, nước, thức ăn, chỗ ngủ ấm, chỗ trốn.
- Thêm khay cát thành thấp ở gần chỗ ngủ; với nhà nhiều tầng, mỗi tầng một khay.
- Đèn ngủ nhỏ ở hành lang, gần khay cát — giúp mèo định hướng ban đêm.
Giữ não được hoạt động, nhưng vừa sức
- Lượt chơi ngắn, nhẹ, nhiều lần trong ngày: cần câu lông vũ di chuyển chậm, bánh đố thức ăn loại dễ.
- Rải vài hạt thưởng để mèo đi tìm bằng mũi.
- Vuốt ve, nói chuyện với mèo theo cách nó thích; tiếp cận từ phía trước để mèo không giật mình.
Ban đêm
- Cho mèo chơi nhẹ và ăn một bữa nhỏ trước giờ ngủ của cả nhà.
- Khi mèo kêu đêm, đừng quát hay xịt nước — phạt làm mèo lo âu thêm. Đáp lại nhẹ nhàng bằng giọng nói, để mèo biết bạn ở đó; nếu mèo bị lạc, dẫn về chỗ ngủ.
- Nếu đêm nào cũng kêu kéo dài, báo bác sĩ — có thể cần kiểm tra lại huyết áp, đau, hoặc bàn chuyện hỗ trợ giấc ngủ.
Bắt tay làm: nhật ký hành vi hai tuần
Trước buổi khám, ghi mỗi ngày:
- Mấy giờ mèo kêu đêm, kéo dài bao lâu.
- Có đi vệ sinh ngoài khay không, ở đâu.
- Có lúc nào mèo kẹt, lạc, nhìn tường không.
- Ăn, uống, cân nặng.
- Thay đổi gì trong nhà gần đây.
- Quay video những lúc mèo có biểu hiện lạ.
Hai tuần ghi chép cho bác sĩ bức tranh rõ hơn nhiều so với một buổi khám mười lăm phút, khi mèo đang căng thẳng và "diễn" khác hẳn ở nhà.
Khi nào cần bác sĩ thú y
Đặt lịch khám khi mèo trên 10 tuổi có thay đổi hành vi kéo dài hơn một – hai tuần. Đi ngay nếu mèo đột ngột mù, co giật, đi vòng vòng liên tục, nghiêng đầu, mất thăng bằng, hoặc bỏ ăn. Với những thay đổi hành vi phức tạp, bác sĩ có thể giới thiệu thêm chuyên gia hành vi thú y.
Câu hỏi thường gặp
Mèo già có bị lú lẫn không?
Có. Hội chứng suy giảm nhận thức ở mèo có nhiều điểm giống sa sút trí tuệ ở người và phổ biến dần theo tuổi, nhất là ở mèo từ 15 tuổi. Dấu hiệu gồm kêu đêm, lạc trong nhà, quên khay cát, đảo lộn giờ ngủ.
Mèo già kêu to vào ban đêm là bị gì?
Có thể do suy giảm nhận thức, nhưng cũng hay gặp trong tăng huyết áp, cường giáp, đau khớp, mất thính lực. Cần đưa mèo đi khám, đo huyết áp và xét nghiệm để tìm nguyên nhân. Đừng phạt mèo vì kêu đêm.
Hội chứng suy giảm nhận thức ở mèo có chữa được không?
Không chữa khỏi, nhưng có thể làm chậm và giảm khó chịu bằng điều chỉnh môi trường, chế độ ăn phù hợp, điều trị bệnh đi kèm và thuốc khi bác sĩ thấy cần. Nhiều mèo vẫn sống thoải mái nhiều năm.
Mèo già quên đi vệ sinh vào khay thì làm sao?
Đưa mèo đi khám để loại trừ bệnh thận, tiểu đường, viêm khớp, táo bón. Ở nhà, đặt thêm khay thành thấp gần chỗ ngủ, giữ khay ở vị trí cố định, có đèn ngủ nhỏ ban đêm. Không mắng hay phạt mèo.
Làm sao giúp mèo già lú lẫn đỡ lo âu?
Giữ nhà cửa và giờ giấc ổn định, thu nhỏ khu vực sinh hoạt nếu mèo hay lạc, chơi nhẹ nhàng nhiều lần trong ngày, tiếp cận từ phía trước và nói chuyện nhẹ nhàng. Hỏi bác sĩ nếu mèo vẫn bồn chồn kéo dài.
